|
|
|
|
FARS DİLİ VE EDEBİYATI KURUMU
Fars dili ve
Edebiyatı Kurumu son şeklini almadan önce aşağıdaki evrelerden
geçmiştir.
İRAN KURUMU (Birinci Kurum)
Resmî bir dil kurumu oluşturma düşüncesi, parlak
bir kültüre ve uzun bir geçmişe sahip Fars dili ve edebiyatı konusunda
söz sahibi birkaç gönül ehlinin, bir grup nâ-ehlin Fars dilini ıslah
etmek ve geliştirmek bahaneleriyle Arapça terim ve kelimeleri Farsça
kelimelerin yerine koyma çabalarını önleme amacıyla ortaya çıktı. Bunun
üzerine 1935 yılında İran Kurumu kurulmadan önce, Maârif Bakanlığı
uzmanlardan oluşan topluluklar kurmayı hedefledi. Bu topluluklardan biri
Tıp Akademisi'dir. Bu akademinin oplantıları birkaç ünlü doktor ve
bilginin katılımıyla gerçekleşiyordu. Bu dönemde yabancı kökenli akademi
kelimesi yerine "ferhengistân" kelimesi türetilerek Tıp Akademisi
(ferhengistân-ı tıb) için bir tüzük belirlendi. Bu tüzüğe göre
akademinin görevi yalnızca yeni kelimeler ve terimler türetmekten ibaret
değildi. Akademi aynı zamanda kitap telif ve tercümesine, sözlük
hazırlamaya ve bilimsel araştırmalar yapmaya da önem verdi.
Ancak bir takım ilgisizlikler bu toplulukların
amaçlarını gerçekleştirmesini engelledi. Bu yüzden Maârif Bakanlığı bir
grup uzmanla fikir alışverişinde bulunduktan sonra kurumun tüzüğünü on
altı madde şeklinde düzenledi. On altı maddeden oluşan bu tüzük 1936
yılında bakanlar topluluğunun onayını alarak İran Kurumu kuruldu.
İran Kurumun üyeleri isim sahibi insanlardan oluşuyordu
İran Kurumu bünyesinde mevcut gruplar şunlardan
ibaretti: Sözlük Grubu, Dilbilgisi Grubu, Terim Grubu, Eski Kitaplar
Grubu, İmlâ Grubu, Hat Grubu. Daha sonraları sayılan yedi grup şu altı
gruba indirgenmiştir: Farsa Kültürü ve Terim Seçme-Toplama Grubu,
Dilbilgisi Grubu, Coğrafya Grubu, Sözlük Grubu, Eski Kitaplar Grubu ve
O dönemde hakim olan siyasî atmosfer kurumu daha çok
yabancı kelimeler karşılık bulmaya zorlamıştır. Birinci kurumun yapıcı
olmaktan çok önleyici bir niteliğe sahip olduğunu söylemek gerekir.
İRAN DİL KURUMU (İkinci Kurum)
Dilbilim Kürsüsünün kurucusu Muhammed Mukaddem, birinci
kurumun tatil edilmesinden dokuz yıl sonra 1342 yılında yabancı
kelimelerin varlığı ve saldırısı noktasında uyarıda bulunarak, basında
Fars dilinin korunması ve geliştirilmesi için zamanın yeniliklerine
cevap verilmesinin gerekliliği üzerine makaleler yayımladı. Bu
girişimler sonucunda kurumun yeniden açılması gündeme geldi ve sonunda
1347 yılında İran Dil Kurumu'nun kurulmasına karar verildi. Aynı yıl,
Kültür ve Sanat Bakanı'nın girişimleriyle "Terim Bulma", "Farsça
Kelimeleri Toplama", "Antik ve Orta Diller" ve "Dilbilgisi" isimli dört
araştırma grubu oluşturuldu. İran Dil Kurumu bünyesinde faaliyet
gösteren bu gruplar 1979 yılına kadar çalışmalarını sürdürdüler. İran
İslâm inkılabından sonra kısa bir süre çalışmalarını sürdüren bu kurum
1982 yılında on bir araştırma merkezini de içine alan Kültürel
Araştırmalar ve İncelemeler Kurumu'na dönüştürüldü.
Kurum'un bilimsel çalışmalarını iki ana program
çerçevesinde yürütmektedir: 1) Yabancı terim ve kelimelere Farsça
karşılık bulmaya özgü olan Terim Bulma programı; 2) İran dilleri ve
lehçelerini inceleme programı.
FARS DİLİ VE EDEBİYATI KURUMU (Üçüncü Kurum)
Fars dilinin İslâm âleminin ikinci dili, İslâm
medeniyetinin kültürel ve edebî hazinelerinin büyük bir bölümünün
anahtarı ve ayrıca, İran ulusunun kimliğinin temeli olması hasebiyle
Kültür İnkılabı Yüksek Şurası Fars dilinin korunması, güçlendirilmesi,
yeni kültürel ve bilimsel ihtiyaçların karşılanması, Fars dili ve
edebiyatı alanında çalışan araştırma merkezleri arasında uyum
sağlanması, bu alanda yapılan çalışmaları düzenlemek, insan kaynağından
ve hazineden kazanç sağlamak, araştırmacı ve uzmanlardan doğru
faydalanmak, İran'da uluslar arası konuma sahip muteber bir merci
oluşturmak amacıyla Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu'nun tüzüğü şu şeklilde
onaylanarak kuruluşunu Kültür ve Yüksek Öğretim Bakanlığı'na (şimdiki
İlim, Araştırma ve Teknoloji Bakanlığı) havale etti:
Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu, 1369 yılında kuruldu.
Kurum'un on beş üyesi ilk toplantısını aynı yıl gerçekleştirdi ve tüzüğü
1368 yılında Kültürel İnkılap Yüksek Şurası tarafından onaylandı.
Kültürel İnkılap Yüksek Şurası söz konusu tüzükte Fars dili ve
edebiyatının on yedi seçkin edip, araştırmacı ve görüş sahibini seçerek
Cumhurbaşkanlığı'na üyelik hükümlerinin çıkması için önerdi. Kültür ve
Yüksek Öğetim Bakanlı'ğının daveti üzerine Kurum'un ilk genel kurul
toplantısı 1379 yılında Cumhurbaşkanlığı binasında gerçekleştirildi.
Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu'nun amaçları şunlardan
ibarettir:
1. İran ulusunun kimliği ve İslâm âleminin ikinci dili
olan Fars dilinin orijinalliğini ve gücünü korumak,
2. Bilimsel ve edebî düşüncelerin açıklanması için
kapsamlı bir dil oluşturmak ve yeni nesil ve gelecek nesiller ile
tarihî ilimler arasında ünsiyet oluşturmak.,
3. Fars dili ve edebiyatını ülke içi ve dışında terviç
etmektir.
Görevler:
Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu'nun görevleri şunlaedan
ibarettir:
1. Fars dili ve edebiyatı mirasını koruma amacıyla
yapılan çalışmaları düzenlemek,
2. Kelime türetme ve terim seçme birimleri oluşturmak,
üniversitelerdeki ve diğer bilimsel ve kültürel merkezlerdeki benzer
birimleri düzenlemek ve onların çalışmaları arasında uyum sağlamak,
3. Farsça'ya yapılan tercümelerde kullanılan
karşılıkları denetlemek,
4. Fars dilinin edebî mirasını tanıtma ve yayma
çalışmalarına yardım etmek.
5. Fars dili ve edebiyatı alanında çalışma yapan edip
ve araştırmacıları tanıtmak , eserlerini yaymak, çalışmaları için
gerek ortamı hazırlamak ve onları ödüllendirmek,
6. Kültür ve araştırma merkezlerinin Fars dilinin
ilerlemesine, gelişmesine fayda sağlayacak incelemelerini araştırmak
ve onaylamak.
FARS DİLİ VE EDEBİYATI KURUMU YÖNETİM KURULU
Yönetim Kurulu'nun Asıl Üyeleri:
Abdu'l-Muhammed Ayetî, Nasrullah Pûrcevadî, Hasan
Habibî, Gulâmali Haddâdâdil, Bahattin Hürremşahî, Ali Verekî, Behmen
Serkartî, İsmail Saâdet, Rahmed Semiî, Muhammed Can Şekvâ
(Tacikistan'dan), Ali Sadıkî, Hamid Ferzerm, Fazullah Kudsî
(Afganistan'dan), Bedrü'z-zaman Karib, Fethullah Müctebaî, Mehdi
Muhakkik, Hüseyin Masumî Hemderenî, Abdülkadir Minyazof
(Tacikistan'dan), Hasan Necefî, Gulam Serv Humayûn (Afganistan'dan) ve
Muhammed Hüseyin Yemin.
Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu Yönetim Kurulu
toplantıları en az asıl üyelerin üçte ikisinin katılımıyla yapılmakta
olup kararlar çoğunluğun görüşüne göre alınmaktadır. Toplantılar iki
haftada bir Tahran'da yapılmaktadır.
Kurum Yönetim Kurulu'nun Görevleri:
1. Kurum'un bilimsel politika ve programını incelemek
ve onaylamak,
2. Bilimsel ve araştırma gruplarının görevlerini
belirlemek,
3. Araştırma projelerini inceleyip görüş bildirmek ve
söz konusu projeleri ilgili gruplara gönderek,
4. Şartlara uygun kişilere ödül ve rütbe verme
konusunda gereken kanunları düzenlemek ve bu kişileri Kurum'un
Mütevelli Heyeti'ne önermek,
5. Kurum'un teşkilat yapısı onaylamak ve bunu
Mütevelliheyeti'ne sunmak,
6. Ülke içi ve dışında Fars dili ve edebiyatı alanında
yapılan konferans, sempozyum ve oturumların düzeyini arttırmak için
gereken önerilerde bulunmak ve bu tarz toplulukları değerlendirmek,
7. Kurum'un tüzüğüne uygun olarak Kurum'un asıl
üyelerini seçmek ve öneride bulunmak,
8. Kurum'un iç tüzüğünü hazırlamak ve hazırlanan
tüzüğü onaylatmak için Kurum'un Yüksek Meclis'ine sunmak,
9. Tüzüğün onuncu maddesine uygun olarak Kurum başkanı
seçmek.
Genel Sekreterlik
Yönetim Kurulu üyeler arasında uyum sağlamak ve Kurum
içinde irtibat sağlamak amacıyla bir Genel Sekreterliğe sahip olup bu
sekreterliğin görevleri şunlardır:
1. Yönetim Kurulu toplantılarını düzenlemesi ile
ilgili işlerde işbirliği yapmak,
2. Söz konusu toplantılar için ulaşan önerileri bir
araya getirmek,
3. İlgili toplantıların kayıtlarını edinmek ve
düzenlemek amacıyla Yönetim Kurulu toplantılarına katılmak,
4. Toplantı kayıtlarını düzenlemek ve saklamak,
5. Araştırma gruplarıyla işbirliğinde bulunmak,
6. Yönetim Kurulu ile ilgili raporlar hazırlayıp
bunları Kurum Başkanı'na sunmak,
7. Kurum Başkanı'nın verdiği görevleri yerine
getirmek.
Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu halihazırda aşağıdaki 9
koldan oluşmaktadır:
1) Dilbilgisi Kolu:
Amaç:
Dilbilgisi kolunun en önemli amacı günümüz Farsça
dilbilgisini hazırlamaktır. Hazırlanan dilbilgisi detaylı olup
etimilojiye dayanmaktadır. Ancak bu teorinin dallarından hiçbirisine
özel olarak bağlı olmayıp söz konusu teorinin tüm getirilerinden ve
ayrıca dilbilim alanında ortaya atılmış diğer teorilerden
faydalanmaktadır.
Görev:
a) Çağdaş metinlere göre Fars dilini tarif ermek,
b) Şimdiye kadar Fars dilinin dilbilgisi yapısından
elde edilen tarifleri incelemek ve faydalanmak.
2) Uluslararası İlişkiler Kolu:
Amaç:
Uluslararası İlişkiler Kolu'nun en önemli amaçları
şunlardan ibarettir: Ülke dışındaki araştırma merkezleri ve
üniversiteler ile Fars dili ve edebiyatı, İran kültürü ve İran dilleri
alanlarında aktif olarak çalışan üstadlar ve araştırmacılarla irtibat
kurarak Fars dilini ülke dışında yaymaktır. Ülke dışında Fars Dili ve
Edebiyatı Kurumu'na benzer kurumlarla tanışmak ve bilgi alışverişinde
bulunmak.
Görevler:
a) Kurum araştırmacılarının ülke dışındaki toplantı ve
konferanslara katılmasını sağlamak amacıyla gerekli girişimlerde
bulunmak,
b) Ülke dışında Fars dili ve edebiyatı alanında çalışan
araştırmacıları konferanslara davet etmek için gereken girişimlerde
bulunmak,
b) Ülke dışında ve içindeki araştırmacılarla irtibat
kurup kitap ve dergi hazırlanmasını sağlamak,
c) Gerekli bilgileri almak için ülke dışındaki
büyükelçilik ve kültür müsteşarlıklarıyla irtibat sağlamak.
3) Dil ve Bilgisayar Kolu:
Amaç:
Bir taraftan dilbilimsel araştırmalar alanı ve
Kurum'un faaliyetleri arasında irtibat sağlamak, diğer taraftan
teknolojik gelişmelerden haberdar olarak Kurum'un imkanlarını
arttırmaktır.
Görevleri:
a) Fars dili alanında yapılan tüm araştırmalarda
bilgisayar imkanından daha fazla yararlanmak için çalışmak,
b) Fars dili ve yazısı alanında teknik tasarımlar
yapmak ve bilgisayar terimleri sözlüğü, internette Farsça yazı
biçimini kullanmak için gereken programları hazırlamak.
4) İran Dilleri Kolu:
Amaç:
Şimdiki ve geçmişteki İran dillerini daha iyi
tanımak, İran dilleri alanında geniş ve gereken araştırmaları yapmak,
Fars dilini tanımak için yapılan araştırmalardan faydalanmak ve Fars
dilini yaymak için uygun olan bütün metatlardan faydalanmak.
Görevleri:
Bu grup ve diğer kültürel merkezlerden tarafından
yürütülen araştırmalar için gereken hazırlıkları yapmak, imkanları
oluşturmak ve program hazırlamaktır.
5) Özel İsimleri Kaydetme Kolu:
Amaç:
Bu projenin amacı, Farsça'da mevcut özel isimler
arasındaki (kişi ve yer adları) uyumsuzluğu göstermektir. Kaynaklarda
geçen özel isimlerin uyumsuzluğu uluslararası saha riayet edilen
standartlar göz önüne alınarak mümkün olduğu ölçüde bir tek yöntemden
faydalanmak ve farklılıları ortadan kaldırmaktır.
6) Sözlük Kolu:
Farsça en eski metinlerden (h. dördüncü yüzyıl)
başlarak bugüne kadar yazılan bütün metinleri kaynak alarak kapsamlı bir
Farsça sözlük oluşturma düşüncesi 1996 yılında şekillendi. Bu proje 1999
yılının sonlarında İlmî Araştırmalar Komitesi tarafından onaylanarak
gerekli bütçe ayrıldı.
Amaç:
Anılan sözlüğü oluşturmaktan amaç, tarih boyunca Farsça
kelimeleri tüm yönleriyle incelemek ve kelimeri telaffuzları, kökleri ve
anlamları ile birlikte elde etmektir.
Görev:
Sözlük grubu geleneksel fiş yazma metodu ile kapsamlı
Fars dili sözlüğü yazmayı hedeflemektedir. Ayrıca, uygun bir zamanda tüm
metinlerin bilgisayar ortamına aktarılması, bu yolla araştırmacıların
fişleme yönteminin yanı sıra bilgisayarda arama yaparak Fars dilinde
mevcut kelimeleri anlamlandırmayı planlamaktadır.
7) Lehçe Bilim Kolu:
Amaç:
İran'da lehçe bilim alanında yapılan araştırmaları
geliştirmek ve İran asıllı dilleri ve lehçeleri sınıflandırmaktır.
Görevleri:
İran dilleri ve lehçeleri alanında bilgi bankası kurmak,
İran dil haritasını hazırlamak ve İran dilleri ve lehçeleri alanında
kitap yayımlamak.
8) Yayım Kolu:
Amaç:
Başlangıcından günümüze kadar İran kültürünü ve Fars
dilini tanıtmak için gereken hazırlıkları yapmak.
Görev:
Farsça, antik diller, dilbilim ve İran lehçeleri
hakkında telif ve tercüme kitaplar hazırlamaktır.
9) Sözcük Kolu:
Amaç:
Sözcük kolu çalışmalarına 1992 yılında başlamıştır.
Bu kolun oluşturulmasındaki amaç, Fars dilinin yayılmasına ve
ilerlemesine yardım etmek ve Fars dilinin, kültürel ve bilimsel
ilerlemeler karşısında ortaya çıkan ihtiyaçları gidermek ve yabancı
sözcüklere karşılık bulmaktır.
Görev:
Sözcük kolunun yönetimi ve program hazırlanması,
Farsça'daki yabancı kelimeleri bulmak ve yerlerine karşılık bulmaktır.
Bu dokuz kolun yanı sıra bir başka kol "Dâniş-nâme-i
Şibh Kâre"nin sorumluluğunu almıştır:
Amaç:
Bu Ansiklopediyi yayımlama faaliyetlerini üstlenenen
söz konusu kol 1993 yılında Hasan Habîbî'nin önerisiyle kuruldu.
Şibh-i Kâre'de Fars Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi'nin
hazırlanmasının amacı, İran-İslâm kültürünün sahasını, onun Şibh-i
Kâre'deki (Pakistan, Hindistan ve bugünkü Bangledeş) etkisini ve İran
kültürünün ve Fars dili ve edebiyatının bu bölgenin tarihindeki rolünü
göstermektir. Ayrıca, bu iki bölgenin kadim ortaklıllarını ve
etkileşimlerini incelemek de bu amaçlar arasındadır.
Görev:
İran kültürü ve Fars dilinin etkisinde kalmış
bölgelerin herbiri bu ansiklopedide ayrı madde başlıkları altında
sunulmuştur. Tarihî konular, padişah silsileleri, tasavvuf silsileri
ve bu bölgenin yetiştirdiği arifler, Farsça söyleyen ve yazan şair ve
edipler, sanat ve mimarî ve ayrıca bazı dinî konular bu ansiklopedinin
en önemli konularını oluşturur.
KÜTÜPHANE:
Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu'u bir kütüphaneye
sahiptir. Kütüphane koleksiyonu şunlardan oluşmaktadır:
Farsça kitaplar; 57.697 baskı, 2.947 taş baskı ve 203
cilt yazma kitap.
Urduca kitaplar; 1.000 cilt.
Latin harfli kitaplar; 14.070 cilt kitap.
Farsça süreli yayınlar; 355 başlık.
Latin harfli süreli yayınlar; 32 başlık.
Kütüphanenin amaçları ve görevleri aşağıda açıklandığı
gibidir:
Amaçlar:
Fars dili ve edebiyatı alanında çalışma yapan
araştırmacı, İranolog ve doğu bilimcilere gereken bilgileri sunmak; Fars
dili ve edebiyatıyla ilgili kitap, belge ve dökümanları toplamak,
korumak ve düzenlemek, kitaplar, belgeler, dökümanlar, dergiler, el
yazıları, yazma eserler, sesli ve görüntülü materyaller olmak üzere
toplanan bilgileri yaymak; yeni haberleşme teknolojileri hakkında
kütüphaneceleri bilgilendirmek.
Görevler:
a) Fars dili ve edebiyatı araştırmalarına uygun
kaynakları toplamak,
b) Ülke içi ve dışındaki kitap bilim ile ilgili
bilgileri toplamak ve düzenlemek,
c) Onaylanan tüzüğe göre bilgilendirme hizmetleri
sunmak, bilgilendirme merkezi kurmak, yeni kaynaklar ve mevcut
kaynaklar kataloğu yayımlamak,
d) Kütüphane ve bilgi bankasından yararlanmak için iç
tüzük hazırlamak, abonelik kuralları belirlemek,
e) Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu'nun yıllık bütçesini
belirlemek ve Kurum bünyesindeki birimler yüzdelik pay ayırmak,
f) Kaynak siparişinde bulunmak,
g) Yıllık rapor hazırlamak,
h) Kütüphane ve bilgi bankası kullanıcılarına gerekli
olanakları hazırlamak.
|
|