İRANOLOJİ

TARİH

İranlı kavimlerin ilk izlerine Mitanni kabilelerinin önde gelen kolları arasında rastlıyoruz. “Mitra”(Işık Meleği)ya tapınmak bu kabilelerin belirgin özelliklerindendi. Büyük göç ile birlikte gittikleri yeni yerlere kendi töre ve inanışlarını da götüren Ayralar Batı Asyanın yarısında üstünlük sağlayıp gelişme gösterdikleri dönemde “Mitraizm”i komşuları ve diğer kavimler arasında yaymaya muktedir oldular. Öyle ki bu töre Helenizm  medeniyeti ve Hıristiyanlık dinini bile etkisi altına almış ve o günün insanlık aleminin üzerinde tıpkı bir güneş gibi parlamıştır.            İranlı kavimlerin varlığına rastladığımız bir diğer kaynak ise Med kavmi tarihidir. Medler M.Ö. 708 yılında dönemin büyük uygarlıklarının tamamına beşiklik eden Batı Asya’yı baştanbaşa ele geçirdi. Bundan önce (M.Ö. 837)de   Kürdüstan ve bu bölgeye ait  dağlar  Urartu topraklarına kadar Med hükümdarlarından Dudman’ın tarafından ele geçirilmişti. Medler Milattan yaklaşık 1000 yıl önce Hazar’ın doğu kıyılarından geçerek

geldikleri İran’da yerleşerek kurdukları ilk etnik  devletlerini büyük bir imparatorluğa dönüştürmüşlerdir. Nitekim Med İmparatorluğunun varlığı Kurus eliyle Asur Krallığının sonunu hazırlamıştır.               Tarihlerde yazılı tarih öncesine ait bilgileri kabul edecek olursak Medlerin (dolayısıyla da İranlıların) ilk kralı Dioces’tir. Söz konusu topraklarda krallık rejiminin yerleştiği günden itibaren kısa duraklamalar hariç, İran şehinşahlık tarihinin kan, öfke, gazap ve zulme dayalı çizgisin 20.yy’ın son çeyreğine kadar devam ettirmiştir. Despot ve diktatör rejimleri yok etmek amacıyla, sesini Hz. Muhammed (s.a.v)’in “Kuvvetle Allah’ın ipine sarılınız” çağrısıyla duyuran din-i İslâm’da, Emevi ve Abbasi devletlerinin ortaya çıkmasıyla dinin ve ilk günkü saf, berrak cephesinin tahrip edilmesiyle oluşan şüpheler İslâm risaletinin koruyucu   olduklarını  iddia  eden   saltan  devletlerinin meşruluk  zemini haline

gelmiştir. İlginç olanı şu ki; tarihin belirli bir döneminde orta ve batı Asya’nın tamamını egemenliği altına alan bir imparatorluğun son hanedanları  (Pehlevi hanedanı) İslâm nizamının ve kültürünün dorukta olduğu, dünyanın yarısından fazlasını hakimiyeti altında bulundurduğu bir zamanında bile vahşi  hayatlarını sürdüren devletlerin talimatlarını bekler bir duruma gelmiş olmasıdır.

          Med İmparatorluğunun yıkılarak Pers (Ahemenidler) devletinin kurulmasıyla başlayan İran tarihin devirlerini “İslâm Devrimi öncesi tarih” ve “İslâm Devrimi sonrası  tarih” olmak üzere iki ana bölümde inceleyebiliriz.

          İslâm devrimi öncesi  ve  İslâm devrimi sonrası (1996 yılına kadar) İran tarihinin genel hatları:

Milattan Önce:

¨     Yıl 1000 : Medlerin İran’ın kuzeyine yerleşmesi ve Med Krallığının kurulması,

¨     Yıl 807: Urartu (Ermenistan) topraklarının ele geçirilmesi; Batı Asya’nın baştan başa Medlerin kontrolü altına girmesi,

¨    Yıl 531-550: Pers kökenli Hehamenişiler vasıtasıyla İran İmparatorluğu’nun temelinin atılması,

¨     Yıl 334: Makedonyalı İskender’in saldırısı ve Hehamenişi hanedanlığının (Eşkanlar) kurulması,

Milattan Sonra:

¨    Yıl  266: Sasani Hanedanlığının kurulması,

¨    Yıl 622: İslâm Peygamberinin hicretleri ve İran ve İslâm ülkelerinin yeni takvimlerinin başlangıç tarihi,

¨    Yıl ..........: İslâmiyet’in İran’a girmesi ve Ümeyyeoğullarının hakimiyeti,

¨    Yıl............: Gazneliler, Selçuklular, Moğollar ve Timur hanedanlıkları dönemi,

¨    Yıl............: Safevi devletinin kurulması ve Şiilik mezhebinin İranlıların resmi mezhebi olarak seçilmesi,

¨    Yıl 1736-1789: Nadir Şah Afşar’ın iktidara gelmesi ve Hindistan üzerine saldırı,

¨    Yıl 1750-1794: Zandiya Hanedanlığı dönemi,

¨    Yıl 1795-1925: Kaçar Hanedanlığı dönemi ve İran’ın kuzey ve doğu olmak üzere aşamalı olarak ikiye bölünmesi,

¨    Yıl 1905-1906: Meşrutiyetçilerin devrimi ve Meşrutiyetin ilanı,

¨    Yıl 1925: Kaçar Hanedanlığının ortadan kalkması Pehlevi hanedanlığının kuruluşu,

¨    Yıl 1925-1941: Rıza Şah dönemi ve sömürü amaçlı Darsi anlaşmasının Pehlevi Hanedanlığının ilk şahının eliyle uzatılması,

¨    Yıl 1941: Müttefiklerin işgali ve Rıza Şahın müttefik devlet makamlarının talimatı üzerine istifa etmesi,

¨    Yıl...............: M. Rıza Pehlevi Devleti’nin İngiltere, Amerika ve Rusya Devlet Başkanlarının kararıyla işbaşına gelmesi,

¨    Yıl 1950: Dr. Mohammad Musaddık’ın Başbakanlık görevine gelmesi ve Petrol Sanayisi’nin millileştirilmesi,

¨    Yıl 1953: CIA’nın Dr. Musaddık başkanlığındaki Milli Hükümete karşı darbe girişimi,

¨    Yıl 1961-1962: Dr. Ali Emini’nin Başbakanlığa atanması, Ak devrim yasası ve toprak reformunun uygulamaya konması,

¨    Yıl 1963: İran halkının tarihi 15 Hordad (........................) gününde İmam Humeyni’nin rehberliğinde büyük protesto gösterisi

¨    Yıl 1964-1977: Abbas Huveydan’ın Başbakanlık dönemi,

1977 Yılı:

          Cemşid Amuzgar Hükümetinin işbaşına geldiği bu dönemde İran bir takım olaylara gebe kalmıştı: Halk dönemin Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Carter’in İran’a gelmesine sert tepki gösterdi. Bu doğrultuda ilk kapsamlı tepki Şehit  Dr. Ali Şeriati’yi anma töreni ve onu izleyen  Şehit Ayatollah Seyed Mustafa Humeyni için düzenlenen törenlerde kendini gösterdi.

¨ 7 Ocak: Kum kentinde halk büyük bir protesto yürüyüşü yaptı. Pehlevi rejimi halka ateşle karşılık verdi. Halk acımasızca katledildi.

¨ 18 Şubat: Kum şehitlerinin kırkıncı günü dolayısıyla Tebriz’de  büyük gösteriler düzenlendi.

1978 Yılı:

Mart-Temmuz arası: Halkın feryat sesleri ülkenin dört bir yanında giderek tırmanıyor.

19 Ağustos: Abadan, Raks Sinemasında yangın sabotajı sonucu feci bir ölüm olayına tanık oldu.

27 Ağustos-7 Eylül:  Ülke çapında protestolar devam ederken devrim hareketleri artarak genişliyor. Amuzgar Hükümetinin istifası ve Şerif Emami döneminin başlaması,

8 Eylül: Tahran ve ilçelerde bir çok halk şehit edildi,

5 Ekim:  İmam Humeyni zalim şah rejimi tarafından Paris’e sürgüne gönderildi,

 4-5 Kasım: Tahran’da Lise ve Üniversite öğrencilerinin protesto gösterileri şah polisinin şiddetli tepkisiyle karşılaştı,

10-11 Aralık: Tasua ve Aşura günlerinde milyonlarca halk Şah’a karşı muhalefetlerini ilan etmek üzere protesto yürüyüşleri düzenledi,

1979 Yılı:

9 Ocak: Azhari hükümetinin iktidardan düşmesiyle Şahpur Bahtiyar hükümeti işbaşına geldi,

12 Ocak:  İmam Humeyni Devrim Konseyinin kurulduğunu ilan etti.

16 Ocak:  Şah bir daha dönmemek üzere İran’ı terk etti.

1 Şubat :  İmam Humeyni İran’a döndü. İmam benzeri görülmeyen büyük bir halk yığını tarafından coşkuyla karşılandı.

6 Şubat : Mühendis Mehdi Bazargan İmam Humeyni tarafından geçici Başbakanlık görevine getirildi.

11 Şubat :  İmam Humeyni  yayınladığı bir bildiride askeri devletin geçersizliğini ilan etti. Amerikalı General Heyzer’in darbe planı amacına ulaşamadı. Ordu halk saflarına katıldı. Bahtiyar düştü ve sonuçta İslâm devrimi zafere ulaştı.

30-31 Mart :  İran halkı, tarihinde ilk referanduma gitti. Referandum sonucunda, oylamaya katılanların %98,5’i İran İslam Cumhuriyeti’nden yana oy kullanarak şahlık rejimini tarihin derinliklerine gömdü.

4 Kasım :  Müslüman Üniversite öğrencileri Amerika Büyükelçiliğini bastı. Büyükelçilikte bulunan Amerikalı 50 kişi tutuklandı.

26 Aralık :  Birinci Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Ebul Hasan Beni Sadr Cumhurbaşkanlığı görevine seçildi.

          1980 Yılı

13 Mart :  Halk İslâmî Şura Meclisi’nin ilk milletvekillerini seçti.

9 Nisan :   İran-Amerika ilişkileri kesildi,

22 Eylül :  Irak, İran’ın batı ve güney batısından ülkeye saldırdı. Bu saldırı ile İran’da  8 yıllık mukaddes savunma harekatı başladı.

1981 Yılı

20 Haziran :  Meclisin  kararı ve İmam Humeyni’nin talimatı üzerine Sadr Cumhurbaşkanlığı görevinden azledildi.

28 Haziran :  İslâm Cumhuriyeti Parti Merkez Binasında patlayan bomba sonucu Ayetollah Beheşti ve arkadaşları şehit oldu.

24 Temmuz : Cumhurbaşkanlığı görevine Şehit Mohammad Ali Recai getirildi.

30 Ağustos : Cumhurbaşkanı Recai ve Başbakan Huccetul İslâm Cevad Bahoner Başbakanlık binasında meydana gelen patlamada şehit düştü.

20 Ekim :  Üçüncü Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Ayetollah Seyed Ali Hamanei Cumhurbaşkanlığı görevine seçildi.

10 Kasım :  Mühendis Hüseyin Musavi Başbakanlık görevine atandı.

1984 Yılı

15 Nisan :  İkinci İslâmî Şura Meclisi seçimleri düzenlendi.

1985 Yılı

16 Ağustos :  Ayetollah Hamanei bir kez daha dört yıllık süreyle İran İslam Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı görevine seçildi.

1987 Yılı

20 Temmuz :  Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 598 sayılı kararnameyi onayladı.

7 Şubat :  Düzenin Yararını Belirleme  Konseyi’nin üyeleri seçilerek atamalar yapıldı.

3 Mart :  Tahran Savaş boyunca ilk defa bombardımanlara hedef oldu. Böylece sekiz yıllık savaş süresinde “Kentler Savaşı” olarak bilinen dönem başlamış oldu.

1988 Yılı

8 Nisan :  Irak’ın bombardımanlarına karşın III. Dönem  İslâmî Şura Meclisi   Seçimleri halkın yoğun ilgi ve katılımı ile düzenlendi.

5 Haziran :  Huccetul İslâm Haşimi Rafsancani, İmam Humeyni’nin direktifleriyle Silahlı Kuvvetler Komutanlığı görevine getirildi.

18 Ağustos :   İran ve Irak arasında resmen ateşkes ilan edildi.

1989 Yılı               

3 Haziran :  İmam Humeyni   birkaç gün süreyle geçirdiği rahatsızlığın ardından saat 22,00’de dünyaya gözlerini yumarak Hakka doğru yürüdü.

4 Haziran :  Hibregan (Uzgörler) Meclisi Ayetullah Seyit Ali Hamanei’yi İslâm Cumhuriyeti Rehberlik Makamına seçti.

6 Haziran :  İmam Humeyni’nin naaşı tarihte görülmemiş bir teşyii merasimi  ile toprağa verildi.

30 Temmuz :  Huccetul İslâm Rafsancani, İran İslam Cumhuriyeti’nin 4. Cumhurbaşkanı görevine seçildi.

1990 Yılı

9 Ocak :  Birinci beş yıllık devlet kalkınma planı meclisteki salt çoğunluğun oyları ile onaylandı.

21 Mart :  Cumhurbaşkanı yabancı ülkelerde mukim İranlı vatandaşları ülkelerine geri dönmeye davet ederek ülkenin yeniden inşa edilmesine katılmalarını istedi.

2 Ağustos :  Irak güçleri Kuveyt’e saldırdı.

10 Eylül : Irak Dışişleri Bakanı İran’a bir günlük ziyarette bulundu. Bu ziyaret İslâm Devriminin zafere ulaşması  ve sekiz yıllık savaştan sonra Irak’tan  bir üst düzey yetkilinin İran’a düzenlediği ilk ziyarettir.

27 Eylül :  İran ve İngiltere diplomatik ilişkilerin yeniden başladığını açıkladılar.

15 Ekim :  İran ve Irak iki ülke başkentlerinde büyükelçiliklerini karşılıklı olarak yeniden açtılar.

14 Kasım :  İran Dışişleri Bakanı iki günlük bir ziyaret için Bağdat’a gitti.

1991 Yılı

17 Ocak :  Çok uluslu güçler Irak aleyhinde saldırı başlattı.

25 Ocak :  Cumhurbaşkanı İran’ın Fars Körfezi savaşında tarafsız olduğunu  açıkladı.

12 Aralık :  Birleşmiş Milletler, Irak’ı İran ile olan sekiz yıllık savaşta saldırganlıkla suçladı.

1992 Yılı

10 Nisan :  18 milyonu aşkın seçmen 2050 milletvekili adayı arasından 270 milletvekilini seçmek için sandık başına gitti.

27 Mayıs :  Sanayi Bakanı Mühendis Nimetzadeh, İran’da yatırım yapmak için hiç bir sınırlamanın ve engelin bulunmadığını açıkladı.

4 Haziran :  İslâmî Şura Meclisi Huccetul İslâm Natık Nuri’yi Meclis Başkanlığı’na ve raportörlük görevine seçti. 

1993 Yılı

Mayıs ayı:  Altıncı Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde toplam 15,700,250 seçmen oyunun 10,553,344’ünü alan Ayetollah Haşimi Rafsancani yeniden Cumhurbaşkanı oldu.

1994 Yılı

23 Ekim : Kuveyt Dışişleri Bakanı, Der Spigel dergisiyle yaptığı bir söyleşide 8 yıl süren İran-Irak savaşına değinerek ülkesinin Irak’a verdiği destekten dolayı İran halkı ve devletinden özür diledi.

20 Ocak :  İran İslam Cumhuriyeti’nin ilk başbakanı Mühendis Mehdi Bazargan geçirdiği bir kalp rahatsızlığı sonucu vefat etti.

17 Mart : Huccetul İslâm Seyit Ahmet Humeyni bir kalp rahatsızlığı sonucu hayata veda etti.

1995 Yılı

3 Temmuz : Cumhurbaşkanı CNN Amerika kanalıyla yaptığı canlı bir röportajda “Bizim Amerika halkı ile bir sorunumuz yok; ama Amerika Devleti’ne güven duymadığımız da bir gerçektir” şeklinde konuştu.

1996 Yılı

26 Mart : 1996  yılında da her bir doların karşılığı 3000 riyal olarak açıklandı.

Ülkede seçim heyecanı ve milletvekili adayları arasındaki sıcak rekabet

18 Nisan :  İran yılda ürettiği 2,5 milyar serum ile Asya’da en çok serum ve aşı üretimi yapan ülke konumuna yükseldi.

20 Nisan  :  Devrimin beşinci dönem meclis seçimleri halk oyuna sunuldu.

29 Nisan : Avrupa Birliği, Amerika Kongresini İran aleyhinde uygulanan ticari savaşın şiddetliği hususunda uyardı.

14 Mayıs :  Meşhed, Serahs-Tecen güzergahında kurulan  ve Asya ile Avrupa’yı birbirine bağlayan demir yolu hattı 50’yi aşkın dünya devleti temsilcilerinin katılımıyla hizmete açıldı. 

24 Mayıs :  İran ve Ukrayna uydu, uçak, lokomotif ve petrol tesisatı yapımlarında ortak işbirliği yoluna gitti.

26 Mayıs :   Clinton hükümeti İran ticari kredi izinleriyle ilgili projenin takip edilmesinde geri adım atmak zorunda kaldı.

7 Haziran : İran, Asya ve Okyanusya Ülkeleri Çalışma Grubunun Başkanlığı’na seçildi.

5 Ağustos :  Haşimi Rafsancani “Eğer İslâm Ülkeleri Amerika’ya petrol satmama hususunda direnirse Filistin Meselesi çözümlenecektir” dedi.

13 Ağustos : İran gazının Türkiye’ye satılmasına ilişkin 20 bin dolarlık anlaşma Tahran’da imza altına alındı.

29 Ağustos :  İran yapımı ilk helikopter başarıyla deneyimden geçirildi.

27 Kasım :  Laristan’da otomobil üretim fabrikası kurulması işlemlerine fiilen başlandı.

1997 Yılı

14 Ocak :  Yapılan en son nüfus ve yerleşim sayımı sonucunda ülkenin toplam nüfusu  59,500,000 olarak belirlendi.

16 Ocak :  Metal olmayan sanayi ihracatı miktarı 750 milyon dolara ulaştı.