İRANOLOJİ

SERBEST TİCARET  ve SANAYİ BÖLGELERİ

ve 

GELECEKTEKİ  GELİŞİM  PERSPEKTİFİ

          Günümüzde küresel ticaret sistemine ulaşmada en önemli yollardan biri de Serbest Ticaret ve Sanayi Bölgelerinin yaratılmasıdır. Serbest Ticaret ve Sanayi Bölgesi, yabancı yatırımları ülkeye çekmek, teknoloji transferi, ihracat ürünlerinin üretimini yapmak, iş ortamı yaratmak ve dünya pazarlarına açılmak gibi amaçlarla gelişmekte olan       veya gelişmiş bir çok ülkenin bu gün başarıyla uygulaya geldiği bir formül olma niteliğini taşımaktadır.

          Dünyanın bir çok ülkesinde özellikle de gelişmiş ülkelerde ülke içi kanunların karmaşık oluşu ve   milli destek politikaları, milli üretim rekabetinin dış pazarlardaki performansı önünde engel teşkil etmektedir. Serbest Ticaret ve Sanayi Bölgelerinin yaratılması işi  yabancı yatırımcıların ilgi alanı haline gelmek ve teknoloji transferi açısından bilhassa günümüz dünyasındaki devlet adamları ve politikacılar tarafından,  vazgeçilmez bir yol olarak görülmektedir. bu deneyim özellikle de Asya’nın doğusunda mevcut milli ekonomi üzerinde önemli sonuçlar doğurmuştur. İnsan gücü becerilerinin iyileştirilmesi, ihracat bölgelerinde üretim rekabet gücünün kuvvetlendirilmesi, ana topraklardaki mevcut imkan ve kabiliyetlerden daha fazla yararlanılması ve uluslararası pazarlara tedrici olarak ulaşmak yönündeki eğilimler söz konusu deneyimin işlevsel yönlerindendir.

          İran’daki Serbest Ticaret Bölgelerinin idare sistemine ilişkin kanun düzenlendiği yıl (1993-Eylül ayı) İslâmî Şura Meclisi ve Denetim Şurasının onayından geçtikten sonra uygulamaya konulması ve yürürlük tüzüğünün hazırlanması için Bakanlar Kuruluna sunulmuştur. Söz konusu kanun Bakanlar Kurulunda onayladıktan sonra   kanundan en iyi şekilde yararlanılması için uygun ortamın yaratılması ve gerekli organizenin yapılması amacıyla başkanlığını   İran   İslam   Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’nın yaptığı ve üyelerini

Ekonomi   ve   Maliye,  Ticaret, İçişleri, Çalışma ve Sosyal Güvenlik, Sanayi  ve Madenler ve Metaller, Yol ve Ulaştırma, Petrol, Enerji, İskan ve   Şehir   Planlaması    Bakanları  ile Devlet Planlama ve Bütçe Teşkilatı Kurumu Başkanı, Merkez Bankası Genel Başkanı ve Serbest Ticaret ve Sanayi Bölgesi Yüksek Şurası Başkanının oluşturduğu “Serbest Ticaret ve Sanayi Bölgeleri Yüksek Şurası” kurulmuştur.

          Bu girişimlerin ardından, Serbest Ticaret ve Sanayi Bölgelerinde faaliyetleri kolaylaştırmak amacıyla diğer bir takım kanun ve yasalar da hazırlanarak kabul edilmiştir. Yatırım Mevzuatı; ithalat, ihracat ve gümrük işleri mevzuatı; serbest ve özel ekonomi bölgelerinde üretilen malların ülkenin sair bölgelerine transferi için özel kolaylıkları konu alan mevzuatlar; Banka ve para işlemleri; milli arazi ve kaynaklardan yararlanmaya yönelik yürürlük yönetme insan gücü işleyişi, sigorta ve sosyal güvenlik mevzuatı, vergi alımları ve uygulanmasına ilişkin tüzük, yabancı uyruklulara vize verilmesine ilişkin yönetmelik, sigorta nakli ve emeklilik maaşı kesintisine ilişkin kanun; firma kayıtları ile endüstriyel ve manevi mal edinmeye ilişkin yasalar; Serbest Ticaret ve Sanayi Bölgelerinde emniyet ve asayişin (emniyet ve asayiş, yabancı uyrukluların giriş ve ikametleri, umumi yerlerin, sınır ve trafik bölgelerinin denetimi) sağlanmasına yönelik yasalar... söz konusu kanun ve mevzuatlardan bazılarıdır.

          Serbest Ticaret ve Sanayi Bölgelerine ilişkin yasalar ve yürürlük tüzükleri, yabancı uyrukluların serbest bölgelere giriş ve çıkış şekillerini, yabancı yatırımları çekme ve potansiyel insan gücünden nasıl yararlanılacağını, serbest  bölgelerden  sermaye ve kârların hangi yollardan çıkarılabileceğini söz konusu bölgelerde geçerli banka ve para işlemlerini ... v.s. konuları kapsamakta olup Serbest Ticaret   Bölgelerinde yapılacak ticaret ve üretim yatırımları için kolay şartlar öngörmektedir.

          Söz konusu kanunların yürürlüğe girmesiyle bugüne dek Qeşm, Kiş ve Çabahar bölgeleri yatırımcıların faaliyet yapabileceği serbest ticaret ve sanayi bölgeleri olarak kamu oyuna duyurulmuştur.

          Yukarda anılan bu üç serbest bölgenin yanısıra birinci ve ikinci kalkınma planlarının hükümete verdiği yetki ile mal transiti, mal işleme ve  ihracatıyla ilgili diğer bir takım bölgelerin kurulması da onanmıştır; ki, bu bölgelere “Özel Ekonomi Bölgesi” adı verilmektedir. İthalat ve İhracat yasaları kapsamından istisna tutulan bu bölgeler ikinci kalkınma planı kanununun 25. maddesinin d fıkrasında değinilen bölgelerle ilgili yürürlülük tüzüğü hükümlerine göre yönetilmektedir. Serbest Bölgeler ve Ekonomi Özel Bölgelerinden her biri yukarda da açıkladığımız gibi özel olanaklara sahip ve yatırım için cazip ve uygun  yerlerdir.

KİŞ SERBEST TİCARET VE SANAYİ BÖLGESİ

          Kiş, Fars Körfezinin zengin doğal güzellikleri ile dikkatleri üzerine çeken en güzel adasıdır. Adanın idaresinden “Kiş Bayındırlık Kurumu” sorumludur. Çok eski tarihlerde bile Fars Körfezi havzasının en gözde ve ticari açıdan en canlı bölgesi olan ada günümüzde de bu önemini korumaktadır. Ada bugün ticari ve sanayi kimliğini tam olarak keşfetmiş bir durumda geçmişe oranla daha canlı ve daha bayındır  bir vaziyette  kalkınma yönünde hızla ilerlemektedir.

          Kiş veya bir diğer  deyimle “Fars Körfezi İncisi” düzgün ve mercanlık bir arazi üzerinde kuruludur. Adanın en yüksek noktasının deniz seviyesinden yüksekliği 45 m’dir.  Yaklaşık olarak yılın yarısı sıcak ve nemli geçen adada hoş, ılıman bir iklim hakimdir. Yıllık düşen yağış miktarı ortalama 160 m.m.’dir. Bu bakımdan körfezde yeşillik alanı en fazla olan  adadır. 91 km² genişliğinde olan adanın en yakın ülke limanı ile arasındaki mesafe (Gorzeh Limanı) 18 km’dir. Birleşik Arap Emirlikleri’ne ise 250 km bir mesafede  yer alır.

          Ada, ticari ve seyahat programlarına ilgi duyan herkesin huzur ve güven içinde yaşayabileceği ve geçici ikamet için kolay konut edinme imkanlarıyla dolu ayrıca adaya gelen konuklardan her birinin  çeşitli zevk ve isteklerine cevap verebilecek uygun diğer olanakların yeterince var olduğu bir bölgedir.

          Adanın bilinen en büyük iki oteli olan Büyük Kiş Hoteli ile Hotel Goldis sundukları hizmet, kalite ve olanaklar açısından dünyanın ticari dinlenme ve eğlence bölgelerinde mevcut eşine az rastlanır türdeki hoteller ile boy ölçüşebilecek bir seviyededir. Büyük Kiş hoteli 151 adet lüks oda, kabana adı verilen modern ve konforlu 44 adet villa ve iki büyük restoran (Korç ve Nesim restoranları)  ile   müşterilerine  hizmet  verirken   bünyesinde  178  lüks oda ve

büyük bir restoran bulunduran Goldis Hoteli de deniz manzaralı kıyı villası ile ada konuklarını ağırlamaktadır. Bu bakımdan Kiş adası çeşitli dünya ülkelerine mensup sanayi ve iş adamlarının hem dinlenmek ve hem de ticari amaçla dostane bir ortamda bir araya gelerek gelecekteki proje ve faaliyetleri hakkındaki tasarımlarını dile getirip gözden geçirebilecekleri ve ayrıca adanın kendilerine sunduğu ticari ve sanayi imkanlardan nasıl yararlanabileceklerini konuşup görüşmek için seçebilecekleri oldukça uygun bir yer olma özelliğini taşır.

          Adanın önemli dinlenme ve eğlence yerleri:Yaz sineması, Büyük Kiş Akvaryumu (çeşitli türlerde ve eşine az rastlanan deniz hayvanları) Hare Ormanlık Parkı, Hurmalık, Çocuk park ve kıyı apartmanları civarında dinlenme iskelesi....

          Başlıca alışverişi merkezleri: Sahil, Sıfin, Meryem, Pardis pazarları, Kiş Uluslararası Ticaret Merkezi, Kiş hoteli satış mağazaları, Derya pazarı, Kiş Mercan Ticaret ve Seyahat Kuruluşları...

          Velfecr-8, Fethul Mubin Denizcilik Servisi, Emvacı Berât, Cihan-ı Fehm ve Lokmaniyye Şirketlerinin yanısıra Kiş Air, Saha ve İran İslam Cumhuriyeti (Huma) Hava Yolları şirketleri adadaki ulaşım ve taşımacılığı sağlayan firmalardır.  Ada içinde ulaşım otobüs, minibüs, taksi ve otomobil gibi araçlarla sağlanır. Adada   haberleşme  postaneler, telefon kulübeleri, cep telefonları veya diğer haberleşme araçlarından yararlanmak suretiyle gerçekleşmektedir.

Kiş Ticaret Bölgesinde Yatırımlar:         “Kiş Serbest Ticaret Bölgesi 20 yıllık kalkınma projesi”ne göre adadaki ekonomik etkinliklerin asıl eksenini endüstri, ticaret ve seyahat faktörleri belirlemektedir.   Kamu   ve   özel  sektöre bağlı firmalar tarafından Kiş Serbest

Bölgesine yapılan yatırımların hacmi  1997 yılının Mart ayı itibariyle yaklaşık 750 milyar riyaldir. Bu rakam  sonraki yıllarda iki kat artmıştır. Seyahat sektörünün   ekonomik etkinlikler  içindeki payı ise bugüne dek  %50’nin üstünde bir oranda gerçekleşmiştir.

          1997 yılı Mart ayının ikinci yarısına kadar adada kalkınma ve bayındırlıkla ilgili 45 proje hayata geçirilmiştir. Liman kıyılarının onarımı ve geliştirilmesi, Liman terminali, 15 bin kişilik kapasitede spor stadyumu, iki hotel binası, şehir suyu tasfiyehanesi, Sadef ve Sıfın sitelerinde 10 bin m³ kapasiteli su deposunun yapımı 500 apartman sahil yolunu aydınlatma sistemi ve sadef feneri uygulamaya konulan bu projelerden bazılarıdır.  

QEŞM SERBEST TİCARET VE SANAYİ BÖLGESİ

          Qeşm Adası 1500 km genişliğinde olup  Hürmüz Boğazı’nın yakınlarında, Hürmüz Boğazına  açılan İran’ın Fars Körfezindeki en büyük adasıdır. 1990 yılında adanın yaklaşık 300 km’lik alanının Serbest Ticaret Sanayi Bölgesi olarak ilan edilmesi ile birlikte söz konusu bölgede ticari ve sanayi faaliyetlere başlanmıştır.

          Adada bulunan zengin doğal gaz kaynağı, Goverzin Rafinerisinde işlendikten sonra söz konusu bölgenin doğal gaz ihtiyacını karşılamaktadır. Bununla birlikte adada sermaye doğuracak petrol ve diğer gazlar da keşfedilmiştir.

          Qeşm adası sahilinin derin olması  deniz yoluyla yük taşımacılığına ve büyük gemilerin yanaşabileceği iskelelerin kurulmasına olanak tanımaktadır. Qeşm adasında üretimci yatırımcıların ulaşabileceği pazarlar, büyük İran pazarının yanısıra Orta Asya ve Fars Körfezi güney kıyısında yer alan ülke pazarlarını da kapsamaktadır. Bu pazarlarda mevcut potansiyel talep gücü oldukça fazladır.

          Adanın kalkınması için gerçekleşen geniş yatırımlar adanın, tüm bölgeleriyle ulaşım sağlayacak bir ulaşım ağının kurulmasına  ve dolayısıyla da  yüksek kaliteli kara yollarına sahip olmasına imkan tanımıştır. Öte yandan Qeşm Uluslararası Hava Limanı’nın kurulması hava yoluyla yolcu ve yük taşınması olanağını doğururken birçok sayıdaki tekne ve hızlı hareket edebilen kayık ve deniz otobüsleri de  yolcuların Bandar Abbas’tan Qeşm adasına rahatça gidebilmelerini sağlamaktadır.

          Qeşm Serbest Bölgesi adanın elektrik ihtiyacının karşılanması bakımından ülke elektrik şebekesine bağlı olmakla beraber adada enerji santrali yapımı sürmektedir. Adada tüketilen su ise modern arıtma sistemlerinde arıtılan kuyu sularından temin edilmektedir. Ada milletlerarası telefon görüşmelerinin yapılabildiği modern haberleşme donanımına sahiptir. 

          Qeşm Adası Uluslararası Oteli,  160 lüks villa ve 700 konforlu suit oda kapasitesi ile müşterilerine hizmet vermektedir. Buna rağmen zaman zaman konukların yoğunluğu nedeniyle oda yetersizliği durumu ortaya çıkmaktadır.

          Özel sektörlerin serbest bölgelerdeki yatırımda büyük payının olması ve Qeşm adasının her geçen gün gelişme göstermesi dikkate alındığında adadaki otelcilik sektörünün bölgede daha çok yatırıp yapılmasına ve aydınlık bir gelecek ortamının yaratılmasında büyük katkılar sağladığı görülecektir.

Qeşm Ticaret ve Sanayi Bölgesindeki Yatırımlar:

          Qeşm serbest bölgesinde 4 sanayi sitesinin kurulması bu bölgede sanayi ve üretim etkinliklerinin gelişmesine ortam hazırlamıştır. Bazı mevcut noksanlıklarla beraber 1995 yılında 280 adet endüstriyel faaliyet ruhsatı verilmiş ve bunlardan çoğu faaliyetine başlamıştır.

          Söz konusu dört sanayi sitesinin kurulmasıyla bu bölgede üretim ünitelerinin kurulması için son yıllarda yapılan yatırım miktarı 210 milyar dolayında gerçekleşmiştir. Bu  ünitelerden birçoğu bugüne kadar işletme aşamasına gelmiştir. 1996 yılının Eylül ayında yaklaşık 100 üretim ünitesi bu bölgede faaliyete geçmiştir.

Yatırım:

          İstatistik veriler bölgede ticari ve sanayi etkinlikler için ruhsat alan yerel ve yabancı şirketlerin sayısının sadece 1996 yılında 800’ün üzerinde olduğunu göstermektedir. Bu şirketlerin %70’i sanayi alanında geri kalanı ise endüstriyel kollarda faaliyet göstermektedirler. Örneğin fabrika yapım işlemlerine başlanan Qeşm sanayi ünitelerinin en başında Alüminyum eritme, Mengenez  üretimi, Çimento, PVC, su pompaları  ve makine aletleri üretimini yapan fabrikalar gelmektedir.

          Bölgede ücretlerin düşük olması ve aktif, nitelikli insan gücünün varlığı yatırımcıları çekmek için özel bir önem taşımaktadır. Örneğin bölgede normal bir işçinin aylık ücreti 150-200 dolar arasında değişirken bu rakam dünyanın diğer serbest bölgelerinde 2-3 bin dolar arasında değişmektedir. Uzmanlar Qeşm Ticaret ve Sanayi bölgesinde işçi ücret fiyatının enerji tüketiminde olduğu gibi dünya fiyatının onda birine tekabül ettiğini belirtmektedirler.

          1993 yılından bugüne kadar Qeşm Serbest bölgesi ticaret, endüstri ve hizmetler sektöründe çalışanların sayısı 15 bin kişi olarak belirlenmiştir. Söz konusu alanlarda faaliyet izni verilen endüstriyel projelerin faaliyete geçmesiyle çalışan İranlı işçi sayısının 400 bine ulaşacağı tahmin edilmektedir.

          Yerel ve Yabancı sektörlerce, Mengenez, Alüminyum, Çinko, Kimyevi maddeler, boya yapımı ve büyük gemilerin onarımı gibi endüstriyel kollarda bu güne kadar  yapılan yatırım miktarı100 milyon dolayında gerçekleşmiştir. Bu rakam Qeşm projesinin tamamlanmasıyla bölgeye çekilmek istenen sermaye miktarının çok az bir kısmını oluşturmaktadır.

          Halihazırda bölgede yapımı süren fabrikalardan biri de İngiliz Perayom International Şirketinin (ki bu şirketin bazı hissedarları İngiltere’de mukim İranlılardır) sermayesi ile Alüminyum Sanayii olup  fabrikanın 1996 yılı Mart ayı içinde faaliyete geçmesi beklenmektedir. Bu fabrikanın yapımındaki 76 milyon dolar sermayeden 50 milyon doları ile Çek Cumhuriyeti’nden Alüminyum eritme donanım aletleri satın alınmıştır. Qeşm Adası Alüminyum Fabrikasının yıllık üretim kapasitesi 33 bin ton olarak öngörülmekte olup bir bölümü dünya pazarlarına sunulacaktır.

          Qeşm Azadegan 700 tonluk Çimento Fabrikasının birinci bölümünün yapım işlemleri 1996 yılının Eylül ayında start almıştır. Bu projenin birinci bölümünün yapım maliyeti  6 milyar riyaldir. Proje, Qeşm bölgesi Azedegan Ekonomik ve Kendi Kendine Yetinme Müessesesinin katılımıyla gerçekleşmektedir. Fabrikanın makine aletleri (bir Çin Fabrikasından) 11 milyon dolara mal edilmiştir. Projenin tamamlanması için gerekli yatırım miktarı ise 40 milyar riyali bulmaktadır.

          Öte yandan  yapımına Qeşm Alüminyum Üretim Fabrikasının yapımı ile aynı anda başlanan fabriklardan biri de 10 bin ton üretim kapasiteli Çinko Çubuk Üretim Fabrikasıdır. Çinko Fabrikalarında kullanılan anot ve katot fabrikası, yılda 15 bin ton üretim kapasiteyle Mengenez fabrikası  ve beş tür kimyevi madde üretim fabrikası 1996 Mart ayında aynı anda faaliyete geçmiştir. Bu projelerin işletilmesine yönelik birinci aşamadaki yatırımların hacmi bir milyon doları aşmaktadır. Yatırımlar ise Madenler ve Filizler Bakanlığı (kamu sektörü adına), özel sektör hissedarları ve Çin yatırımcıları olmak üzere üç yönlü olarak sağlanmaktadır.

          Qeşm Serbest Ticaret ve Sanayi Bölgesindeki sanayi projelerinin tümü hali hazırda İranlı, Avrupalı, Japon, Çin ve Hindistanlı şirketlerin sermayeleri ile uygulanmaktadır.

          Bölgedeki  bilgisayar üretimi, ev aletleri, petrokimya, konfeksiyon... v.s. üretim projeleri elde ettikleri uygun yatırımlarla yakın gelecekte göz alıcı bir yükselme ve verimliliğe tanık olacağı tahmin edilmektedir.

          Su pompası, Elektrik malzemeleri hazır beton, konserve yapımı gibi üretim projeleri ise şu an adada işletmeye açık olup bölgede çalışan insan gücünün gelişmesinde etkili faktörlerden bazılarıdır.

          Ayrıca, ucuz enerji kaynakları, bol miktardaki işçi sayısı, adada faaliyet gösteren  endüstriyel kolların ihtiyaç duyduğu ilk  maddenin çoğunun  anavatandan sağlanması, bölgenin satış piyasalarına yakın olması ve çok pratik ve hızlı irtibat alanlarına sahip olması yatırımcıların bu bölgeye ilgi duymasını sağlayan faktörler arasında sayılabilir.

          Yerli ve yabancı sermayelerin ilgi odağı haline gelmesiyle Qeşm adasının sürekli olarak gelişme göstermesi ve aydın bir geleceğe ulaşması beklenmektedir.

ÇABAHAR SERBEST TİCARET BÖLGESİ

          Çabahar Serbest Ticaret Bölgesi Çabahar şehri yakınlarında 14 bin hektarlık bir arazi üzerinde kurulu ve Umman Denizi ile Hint Okyanusu üzerinde uluslararası deniz güzergahında kurulu bir bölgedir. Çabahar Limanı Umman denizinden anavatan  topraklarına açılan ilk giriş noktası  ve ilk limandır. Bu limandan Orta Asya ülkelerine yapılan mal nakliyatı limandaki mevcut imkanlar nedeniyle kolay bir şekilde gerçekleşmektedir. Kerman-Zahidan demiryolu hattının tamamlanması ve Serahs-Çabahar demir yolu hattının yapımı ile bu nakliyatının gelecekte  daha kolay ve rahat gerçekleşeceği beklenmektedir.

          Bölge uluslararası sulara ulaşma ve ECO, ASEAN, SAARC ülkeleri pazarlarına hakim olma açısından değerlendirildiğine ekonomik yönden bir hayli önemli konuma sahiptir.

          Büyük yük gemilerinin yanaşabileceği elverişli iskele ve liman donanımı ile yılda 2 milyon ton mal boşaltma ve yükleme kapasitesine sahip olması; ayrıca, mevcut hava limanı ve kara yollarının bölgeyi Orta Asya’ya bağlaması bölgedeki mevcut ulaşım kolaylıklarının en önemlileri arasında sayılagelmektedir. Büyük ulaşım yollarının geliştirilmesiyle bölge uluslararası bir statü ve değerde kazanacaktır.

Bölgenin Nispi Avantajları:

          Bu bölgede mevcut su ve elektrik, üstün teknoloji ile donatılmış iletişim ağının yanısıra ambarlar, soğutucu teçhizatları...v.b. yeterli olanakların varlığı yatırımcılar ve tüccarlara uygun kolaylıklar sağlamaktadır.

                 Mal yükleme ve boşaltma kapasitesi 1 milyon ton olan Şehit Beheşti İskelesi Şehit Beheşti İskelesi (4 alanlı, 600 m uzunluğunda ve rıhtım derinliği 9.11 m) ile Şehit Kalantari İskelesi (4 alanlı 480 m uzunluğunda) Çabahar Serbest Bölgesinin mal sevkıyatındaki önemini göstermektedir. Şehit Beheşti İskelesine yönelik büyük dalga kıran projesi çerçevesinde inceleme çalışmalarının tamamlanması ve projenin uygulamaya konulmasıyla söz konusu iskelede mal yükleme ve indirme hacminin bir milyon tondan 6,2 milyon tona çıkması beklenmektedir. Kuşku yok ki bu olay Çabahar bölgesini ticari açıdan gelecekte daha parlak bir konuma oturtacaktır.

          1996 yılı Mart ayı itibariyle Çabahar Serbest Sanayi bölgesinden 40 hektarlık arazi küçük ve orta ölçekli sanayi sektöründeki yatırım talebinde bulunanlara devredilmiştir. Endüstri alanı olarak kullanılacak arazinin birinci ünitesi; hafif metal, tekstil, kimyevi maddeler, metal dışı madenler, makine ve otomotiv sanayi, selüloz sanayi, ambalajlama, gıda, montaj, deniz ürünleri, elektrik ve elektronik sanayi alanlarında 70 endüstriyel ünite kurulabilecek kapasitede  600 hektar genişliğinde bir araziyi kapsamaktadır.

          1997 yılı Mart ayına kadar geçen süre zarfında sayıları 300’den fazla iç ve dış yatırımcı, söz konusu bölgede arazi almak ve kurmayı planladıkları endüstriyel ünitelerin yapım işlemlerine başlamak için resmen başvuruda bulunmuşlardır.

          Halihazırda Çabahar limanı yoluyla yılda 200 milyon dolarlık mal ihracat ve ithalatı gerçekleşmektedir. Bölgede özel bir yeri olan dalyan üretimi ve bu alanda yapılan yatırımlar uygun ekonomik kazanç ve verimliliğe sahiptir.

          Çabahar Serbest Bölgesi Birinci Endüstri Sitesinin yapım işlemlerine 624 hektarlık bir arazide  95 milyar riyallik ön hazine ile (1996 yılında) söz konusu bölgede başlanmıştır.

          Bu doğrultuda, üretim, işitsel ve görsel araçların montajı, ev aletleri haberleşme ve bilgisayar donanımı, kristal eşya ve avizeler, porselen, ambalajlama, deri, kozmetik ve temizlik v.s. projelerin işletilmesine 1997 yılında geçilmesiyle bölgenin sanayi çehresi yeni bir görünüm almıştır. 

SİRCAN ÖZEL EKONOMİ BÖLGESİ

          Sircan Özel Ekonomik Bölgesi, İran İslam Cumhuriyeti Birinci Beş Yıl Ekonomik, Toplumsal ve Kültürel Kalkınma Planı Kanunun 20. maddesi gereğince oluşturulan ilk özel koruma bölgesidir. Bölgenin özel sektör yatırımlarının geniş bir bölümünü içine alan ekonomik faaliyetleri İkinci Kalkınma Planı Kanununun 25.maddesinin  “d” fıkrasında ve yürürlük yönetmeliğinde belirlenmiştir. İran İslam Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı ile ülke Yapım ve Onarım Bakanı tarafından üç kez ziyaret edilen bu bölgeye   her defasında İran İslam Cumhuriyeti Devletince gerekli yasal destekler sağlanmıştır. 

          Sircan Demiryolu istasyonu ve Bender Abbas-Tahran kara yolu ile Sircan Hava Limanı sahası boyunca uzanan güzergahta 1500 hektar genişliğinde bir arazide kurulu Sircan Özel Ekonomi  Bölgesi beş yıl süreyle aralıksız devam eden çabaların sonucunda bugün ithalat ve ihracat mallarının depolandığı ve ülke endüstrisinin dayanağı haline gelen en önemli merkezlerden birine dönüşmüştür. Söz konusu bölge Kerman Bayındırlık Kurumu tarafından yönetilmekte olup bölge müdürlükleri tarafından verilen belgelerin (anlaşmalı ambar tetkik fişi, konşimento) yasal geçerliği bulunmaktadır.

          Sircan’ın özel ekonomi bölgesinin büyük milli bir proje olarak seçilmesindeki  sebep, bölgenin başta coğrafi konumu olmak üzere   sahip olduğu diğer olanaklar ve avantajlardır. Ülkenin en büyük deniz limanı (Bender Abbas’a )na 300 km mesafede olan ve Fars, Yezd. Horasan, Sistan, Bulucistan ve Hürmüzgan eyaletlerinin tam ortasında bulunan bu bölge aynı zamanda  Bender Abbas Limanı yoluyla ülkeye giren malların mübadelesi ve dağıtımın yapıldığı önemli bir kesişme noktasında yer almaktadır.

          Sircan Özel Ekonomi Bölgesi geniş ulaşım ağları ile örülüdür. 4000 m. uzunlukta  ve 45 m genişliğinde piste sahip uluslararası hava limanı, Bender Abbas-Bafk ve Meşhed-Serahs-Tecan istikametinde uzanan demir yolu hattı bölgenin önemli ulaşım ağlarına örnek verilebilir. Ayrıca bölge Fars Körfezi-Orta Asya bağlantı ekseninde yer almış olması nedeniyle ve bölgenin doğal, ekonomik imkan ve kabiliyetlerinden en iyi şekilde yararlanılmasıyla ihracat, mal değişimi veya tamamlanması, yeniden ihracat ve komşu ülkelerin tüketim mallarının transitinde önemli rol üstlenebilecek kapasiteye sahiptir.

BÖLGENİN ÖZELLİKLERİ

          Kuru ve ılıman iklimin hakim olduğu Sircan bölgesi Fars Körfezi ve Umman Denizi sahilleri ile karşılaştırıldığında ilk madde ve malların depolanması ve korunmasında çok ideal bir yer olarak karşımıza çıkmaktadır. Bölgenin ülkenin güney sahillerine yakın bir yerde kurulmuş olması mevcut insan gücünün varlığı ve genel elektrik dağıtım ağı yoluyla rahatça elektrik elde edilebilmesi söz konusu özel bölgenin   önemli ayrıcalıklarından bazılarıdır.

          Sircan Özel Ekonomi Bölgesinde yatırımcılara ve ekonomik şahsiyetlere tanınan bazı imkan ve kolaylıkları şöyle sıralayabiliriz: Makine aletleri, yedek parça, edevat, ilk madde ve malların hiçbir tarife uygulanmaksızın bölgeye giriş ve çıkışının serbest oluşu; giren malların ayırımı ve taksim edilmesi ile satımı ve malların kolaylıkla başkalarına devredilmesi imkanı; makine aletleri ile ilk maddelerin mülkiyetinin zaman alan idari işlemlere tabi tutulmaksızın (sadece Navlunun  Ciro edilmesi şekliyle) kolaylıkla devredilebilmesi, fazla bir işleme gerek duyulmaksızın hem de az bir maliyetle mal ihracatı yapabilme, malların   zaman sınırlaması olmaksızın depolanıp korunması, yabancı yatırımcılara uzun müddet yer kiralama imkanı, Kerman Bayındırlık Kurumunun Organizatörlüğünde yabancılara sermaye ve kâr güvencesi sağlanmasıyla ilgili kolaylıklar; haberleşme, enerji, sağlık, öğretim, bankacılık, sigorta, ulaşım ve taşımacılık hizmetleri, ticaret, fuarcılık, hava ve demir yolları hizmetleri v.b. diğer hizmetler.

          Bütün bu kolaylılar ve mevcut olanaklar kurulma aşamasında olan tesisler ile birlikte Sircan Özel Ekonomik Bölgesinin, İslâmî İran ve diğer dünya ülkeleri arasında mal   mübadelesi için en kısa zamanda büyük sanayi ve ticaret merkezleri arasında yer alacağı ümidini bütün kuvvetle desteklemektedir.

Bölgedeki  ekonomik ve endüstriyel etkinlikler:

          Mevcut istatistiklere göre Sircan Özel Ekonomi Bölgesinin faaliyete geçtiği tarihten 1996 yılı Mart ayı başına kadar geçen dönemde 140’ın üstünde endüstri ünitesi 3000 milyarı bulan bir yatırım hacmi ile bölgede faaliyet göstermeye hak kazanmıştır. Bu dönemde özel sektörün söz konusu bölgeye yaptığı yatırım miktarı 150 milyar riyal dolayında gerçekleşmiştir. Sircan Özel Ekonomi Bölgesinde mal üretiminde bulunanlara ülke içi  mal ve ilk maddelerde yaratılan katma değer oranında üretim mahsullerini ön sipariş   yaptırmadan iç piyasaya sürme ve yüzdesini döviz taahhüdü vermeden ihraç edebilme izni verildiğinden bölgede üretim ve sanayi yatırımları canlılık kazanmış böylece dış ve iç yatırımcıların ilgisini bölgeye çekilebilmiştir.

          Bölgede üretim yatırımları için tanınan ayrıcalıklar  bölge sanayisinin gelecekte büyüme göstermesi açısından olumlu ve parlak sinyaller vermektedir.

          Gümrük resmi ve sipariş kayıtları mevzuatının kaldırılmış olması ve bölgedeki üreticilere verilen garanti alanının genişletilmesi söz konusu bölgeden uygun verimler alınabileceğinin bir göstergesidir. 

          Bütün bu ayrıcalıklar özel sektörün 1996 yılı Mart ayına kadar sadece Sircan Özel Ekonomi  Bölgesindeki endüstri ünitesine yönelik 150 milyar riyali aşkın yatırım yapmasına neden olmuştur.

Sircan Özel Ekonomi Bölgesinde Mal Depolama İşlemleri:

          Sircan Özel Ekonomi Bölgesinin tesis edilmesinden amaç, üretimi desteklemek, ticarette kolaylık sağlamak ve serbest bölge depolarında çeşitli malları depolamak yoluyla dünya pazarlarında varlık göstermektir.

          Sircan Özel Ekonomi  Bölgesindeki endüstri üniteleri ve depo alanlarının genişliği 730 hektardır. 1996 yılının Mart ayı ikinci yarısına kadar toplam arazinin yaklaşık 320 hektarlık bölümü talep sahiplerine devredilmiştir. Bölgede yer alan yaklaşık yüzbin metrekarelik depo çeşitli malların korunmasında   kullanılmaktadır. Bununla birlikte bölgede bozulma kabiliyeti olan malların korunabileceği  3000 ton kapasiteli bir soğutma merkezi de bulunmaktadır.

Bölgenin Endüstriyel  Gelişim Kapasitesi:

          Bölgenin iklim özellikleri, ileri düzeydeki ulaşım ağları (Uluslararası Hava Limanı, demir yolu hattı  ve transit kara yolları) doğal gaz ve elektrik gibi enerji kaynaklarına rahatça ulaşma imkanı, coğrafi koşullar, Tarımsal ve Endüstri merkezlerine yakın mesafede olma...v.s. özellikler Sircan Özel Ekonomi Bölgesinin konumunu üretimle ilgi yatırımlar yönünde güçlendirip sağlamlaştırmıştır. Ülke  toprakları içinde yer alan ve tüm tüketim pazarları ile endüstri merkezlerine açık Sircan Özel Ekonomik Bölgesi en düşük maliyetle ve en iyi koşullarda endüstri, ticaret ve hizmet sektörlerinden her birinin ihtiyaç duyduğu malları uygun zamanlarda İran veya komşu ülkelerdeki pazarlara dağıtmaya muktedir bir kapasiteye sahiptir. Sircan bölgesi kullanışlı depolarıyla sadece Orta Asya ülkelerine ihraç edilen malların stoklandığı  yer değil aynı zamanda bu bölgede ileri düzeyde bir sanayi bölgesinin oluşumunda etkin rol oynayabilecek bir bölge olma özelliğini taşır. Sircan ilçesinde uzman ve teknik insan gücü kolaylıkla sağlanabilir niteliktedir. Şehirde teknik ve mesleki okullar mevcuttur.

          Tatlı içme suyu, güvenilir sanayi kaynakları ve 90 megavatlık enerji dağıtım istasyonu ile demiryolu yükleme istasyon ve bölgeye mahsus ayrı bir kod ile 10.000 hanelik dijital telefon santraline sahip olan Sircan Özel Ekonomi Bölgesi ayrıca zengin madensel ve hayvansal ürünler ve tarım ihracat ürünleri kaynaklarını elinde bulunduran endüstriyel ticari ve hizmete bağlı çeşitli kollarda gelişimin ve güvenilir yatırımın tümünün ihtiyaçlarını bir arada toplayan bir bölge olarak dikkatleri üzerine çekmektedir.  

BENDER ANZALİ EKONOMİK BÖLGESİ

          1996 yılı Haziran ayı ortalarında Orta Asya ülkeleri ile ticari mübadelelerin geliştirilmesi amacıyla bir liman şehri olan Bender Anzali’de birbirinden ayrı iki bölge “Özel Ekonomi Bölgesi” olarak belirlenmiş  ve kamu oyuna duyurulmuştur.

          Serbest Ticaret ve Sanayi Bölgeleri Yüksek Kurulunun 1996 yılının Haziran ayı oturumunda kabul edilen Bender Anzali özel ekonomi bölgesi biri, liman tesislerinin içinde yükleme, boşaltma ve depolama işleri için öngörülen ve “Liman ve Denizcilik  Kurumu”nun kontrolü altında bulanan bölge diğeri ise Bender Anzali’ye 15 km. uzaklıkta üretim ve sanayi faaliyetleri ile mal işleme için oluşturulan, Gilan Valiliğinin denetimindeki bölge olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır.

BÖLGENİN ÖZELLİKLERİ

          Hazar Denizi kıyısında ve Gilan eyaletinin merkezi Reşt ilinin 40 km  kuzeyine düşen Bender Anzali mal depolamak ve bu malların Hazar Denizinin  kuzey kıyısındaki dört ülkeye (Türkmenistan, Kazakistan, Azerbaycan ve Rusya) sevkıyatı  için ideal bir coğrafi konuma sahiptir. Söz konusu bölgenin coğrafi konumu   yatırım çekme ve Orta Asya’ya mal sunmak yönünde endüstriyel üretim için oldukça elverişlidir.

          Gilan eyaletinin tarım ve ormancılığa elverişli iklimi ile Bender Anzali Özel Ekonomi Bölgesi gıda ve tarım mamulleri sanayi kollarında yatırım çekmek için çok uygun bir konuma sahiptir.  Yoğun  talep alan ve gelişmekte olan Orta Asya bölge  pazarı bu bölgedeki yatırımcıların  rahatça ulaşabileceği yakın bir yerde yer almaktadır. Mal sevkıyatının deniz yoluyla daha kolay gerçekleştiği dikkate alındığında bu bölgede ticari mübadelenin yakın bir gelecekte daha da canlanacağı tahmin edilmektedir.

          Mevcut istatistiklere göre geçtiğimiz yıl Bender Anzali İskelesine 448 gemi yanaşmış ve toplam 1 milyon 340 bin ton mal indirilip, yüklenmiştir. Bu miktarın yaklaşık 748 bin tonunu ithal amaçlı petrol ürünleri oluştururken meyve, çikolata, makarna, konserve, kuru üzüm, pirinç ve hurmadan oluşan yaklaşık 28 bin tonunu ise bu liman üzerinden Orta Asya ülkelerine ihraç edilen mallar teşkil etmiştir.

          İstatistiksel veriler 1996 yılında Bender Anzali iskelesine yanaşan gemi sayısının 690   ve boşaltılan malların 2,274 milyon tonun üstünde olduğunu göstermektedir. Bu rakam 1973 yılı ile karşılaştırıldığında yüzde yetmişlik oranında artış kaydedildiği görülecektir. Söz konusu mallar   ülke içine veya Fars Körfezi kıyısında yer alan ülkelere transit geçişi ve taşınması 80752 adet tır ve kamyon ile  sağlanmıştır.

          Kendine özgü bir  konumu ile Bender Anzali Özel Ekonomi Bölgesi, çeşitli endüstri alanlarında yatırım imkanları ile bu yatırımdan elde edilecek ürünlerin Asya pazarlarına ihracatında yatırım için altın bir fırsat olarak değerlendirilmektedir.

          Doğal kabiliyetleri  bulunan Gilan eyaleti tarım ve bahçe mahsulleri üretiminde geniş olanaklara sahiptir. İmalat sanayi kollarında yatırım teşvikleri ile bölgeden elde edilen bol miktardaki mahsuller daha yüksek katma değer ile mamul hale getirilip ihraç edilebilir.

          Selüloz,  gıda ve orman sanayii, mal ve eşya ve ev aletleri üretimi...vs  sanayilerin varlığı, mevcut uzman ve deneyimli insan gücü ve ayrıca  ihracat pazarlarına yakın olma ve  iç piyasalara ulaşım kolaylığı üretim projelerinin ihtiyaç duyduğu gereksinimlerin birçoğunun karşılanması yönünde  Bender Anzali Özel Ekonomi Bölgesine ilişkin  ekonomik projelerde yatırımcılara tanınan ayrıcalıklar gibi ülke içi olanaklarından sayılmaktadır.

          Bender Anzali ilçesi 120 bin nüfuslu Bender Anzali ilinde nüfusun yüzde sekseni okur yazardır. Yatırımcıların bu bölgede uzman insan gücü bulması oldukça kolaydır. Su elektrik ve enerji gibi öncelikli ve temel imkanların yanısıra konutlar eğlence ve dinlenme yerleri okul v.b. olanaklar da bu bölgede mevcuttur.

Bender Anzali Özel  Ekonomi  Bölgesi’nin

Gelecekteki Sanayi Gelişimine  Bir  Bakış:

          Üretim ve ihracat amaçlı aktivitelerde  yatırımlar için özel bir bölgenin tahsis edilmesi bölgenin sanayi gelişiminin parlak bir geleceğinin olduğuna işarettir. Bu bölgelerden biri olan Bender Anzali Bölgesi mevcut doğal güzellikleri ve de turistik çekiciliği ile iç ve dış yatırımcılara müreffeh ve rahat bir yaşam imkanı tanımaktadır. Bu özellik Bender Anzali’yi ülkenin diğer serbest ticaret ve sanayi bölgelerinden  ayıran en belirgin özellikleridir. Bu ayrıcalıkların yanısıra bölge, okul, sağlık çeşitli dinlenme ve eğlence yerleri gibi olanaklarda sunmaktadır.

          Bender Anzali özel ekonomi bölgesindeki ekonomik ve ticari etkinlikler bölgenin kısa bir dönem önce serbest bölge olarak seçilmesiyle birlikte sürekli olarak ümitlendirici olmuştur. Hali hazırda  gelişen ekonomik ve ticari işbirlikleri ve yabancı yatırımcılarla ortaklaşa gerçekleştirilen yatırımlar bölgenin parlak bir geleceğinin  olduğunu bütün açıklığıyla göstermektedir.

          Bugün Ekonomik İşbirliği Teşkilatına (ECO) üye on ülke (İran,Türkiye, Pakistan, Azerbaycan, Kırgızistan, Tacikistan, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Afganistan)den oluşan  pazar 330 milyon nüfusu ile Bender Anzali Ekonomi Bölgesi yatırımcılarının hemen yanı başında yer almaktadır. Bu bölgede yatırımın geliştirilmesi mevcut iyi satış piyasasının varlığı dikkate alındığında oldukça parlak tahmin edilmektedir. Bu nedenle bölgeyi Akdeniz kıyılarının en gözde  ve en güzel özel ekonomi-sanayi ve turistik  bölgeleriyle  aynı  seviyede görebiliriz.