ÜLKENİN İDARİ YAPISI
Rehberlik Makamı: İran İslam Cumhuriyeti Anayasası’nın 5.maddesine göre rehberlik makamı adil, takva sahibi, zamanın icaplarını bilen, gözü pek becerikli ve tedbirli fakihin uhdesindedir.
Anayasasının 107.maddesi gereğince halkın mutlak çoğunluğunun önder bilip kabul ettiği İran İslam Cumhuriyeti’nin kurucusu ve İnkılabın büyük rehberinden sonraki rehberin veya rehberlik şurasının seçimi halk tarafından seçilen Hubregan meclisinin (Uzgörürler Kurulu) uhdesindedir.
Düzenin Yararını Teşhis Komitesi: Denetleme Şurasının İslâm-î Şura Meclisi’nin onayladığı kararları şer’i ölçülere veya anayasaya aykırı gördüğü durumlarda, İslâm-î Şura Meclisi yapacağı sonraki istişarelerde Denetleme Şurası’nın görüşünü sağlayamayacak olursa, Rehberlik makamının direktifleriyle kurulan Düzenin Yararını Teşhis Komitesi bahse konu kararlar üzerinde son kararı verir.
Rehberlik Makamına Bağlı Temsilcilikler Kanalıyla İdare Edilen Kuruluşlar:
· Müstezaflar ve Gaziler Vakfı
· Onbeş Hordad Vakfı
· İslâm Devrimi Şehitleri Vakfı
· İslâm Devrimi Mesken Vakfı
· Kültürel Devrim Yüksek Şurası
· İslâmî Tebliğ Teşkilatı
Yürütme Gücü: İran İslam Cumhuriyeti Anayasası’nın dokuzuncu faslında yürütme gücü iki bölüm altında ele alınmıştır:
· Cumhurbaşkanlığı ve Bakanlar Kurulu
· Ordu ve Devrim Muhafızları
I) Cumhurbaşkanı: Rehberlik makamından sonra Cumhurbaşkanı ülkenin en yüksek resmi makamıdır. Anayasayı yürütme gücü ile doğrudan doğruya rehberlik makamına bağlı konular dışında yürütme gücüne başkanlık etmek onun uhdesindedir. (113.madde) Cumhurbaşkanı dört yıl için ve halkın doğrudan doğruya oyu ile seçilir ve ardarda yeniden seçilmesi ancak bir dönem için mümkündür.
Doğrudan Cumhurbaşkanlığı tarafından idare edilen kuruluşlar:
· Cumhurbaşkanlığı Kurumu
· Devlet Planlama Kurumu (bu kuruma bağlı diğer kuruluşlar da vardır. Bunların en önemlileri İran İstatistik Kurumu, Ülke Harita ve Planlama Merkezi ve İran Dadeperdazi Firmasıdır.)
· Ülke idari ve istihdam işleri kurumu
· Çevreyi Koruma Kurumu
· Spor Kurumu
· Atom Enerjisi Kurumu
· Milli Kütüphane
II) Bakanlar Kurulu: Bakanlar kurulu veya hükümet kabinesi ülkenin en yüksek yürütme organıdır Ortak oturumlarda Bakanlar kuruluna Cumhurbaşkanı veya (Cumhurbaşkanının uygun görmesi halinde) Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı başkanlık eder. Hükümet kabinesi ülke yönetimini ve geniş çaplı programları yürüten güçtür. Bakanlar kurulu toplantılarında Cumhurbaşkanı yardımcıları, Merkez Bankası Genel Müdürü, Radyo ve Televizyon Kurumu Başkanı gibi yüksek düzeydeki yürütme makamlarından bazıları da oy hakkı olmaksızın katılabilirler.
DEVLET TEŞKİLAT YAPISI:
1. Bakanlık: Devlet Teşkilatı’nın en önemli en büyük birimidir. İran’da kanun esasına göre oluşmuş en yüksek yürütme organizesi ve devletin bir veya aynı yönde birkaç hedefinin gerçekleşmesini sağlayan bir etken sayılmaktadır.
Bakan, Bakanlığın en üst yürütme kademesinde yer alır. Cumhurbaşkanı’na karşı sorumlu olmakla birlikte devlette ortak sorumlulukları bulunan Bakan, İslâm-î Şura Meclisi soru ve gensorularına cevap vermek ve Bakanlığın cari ve geniş çaplı plan ve programlarının iyi bir şekilde yürütülmesi görevini doğrudan elinde bulundurmak gibi yetkililere sahiptir.
2. Kamu Kuruluşları: Devlete bağlı kuruluşlar mevcut Bakanlıklarda karşılanamayan bir takım belirli ve özel görevleri yerine getirirler. Bu tür kuruluşlar kanunlara göre kurularak en yüksek düzeyde idare edilmektedir (örneğin Spor Kurumu, Kızılay v.b.).
3. Devlet Firması: Devlet Firması, tekelciliği önlemek veya stratejik mal temini yada üretim sorumluluğunu üzerine almak için kanun esasına göre kurulur. Devlet Firması kendi üretim ve geliştirme projesini gerçek ve tüzel kişilerin sermayelerini kullanarak düzenleyebilir. Bu düzenlemede sermaye ve hissenin en az %51’i devlete aittir. Böylece mali kararların alınması ve bu kararlarla ilgili stratejilerin belirlenmesinde devletin etkinliği korunmaktadır.
Devlete bağlı kanunsal ve büyük firmalar halihazırda ülke çapında ülke ekonomisi ve sanayicilerin hizmetinde faaliyet göstermektedir.
Mevcut Bakanlıklar:
İslâmî Şura Meclisi zorunlu gördüğü durumlarda Bakanlık kurma benzeri görev ve yetkilere sahip iki yada birkaç bakanlığı birleştirme Bakanlık kaldırma veya Bakanlığı ve bir devlet kurumuna dönüştürmek yönünde girişimlerde bulunabilir.
Halihazırda İran İslam Cumhuriyeti Devleti bünyesinde 22 Bakanlık bulunmaktadır. Bu Bakanlıklar:
1. Eğitim ve Öğretim Bakanlığı
2. Dışişleri Bakanlığı
3. İstihbarat Bakanlığı
4. Ekonomi ve Maliye Bakanlığı
5. Sağlık, Tedavi ve Tıbbi Eğitim Bakanlığı
6. Ticaret Bakanlığı
7. Posta, Telgraf ve Telefon Bakanlığı
8. Kooperatif Bakanlığı
9. Yapım Onarım Bakanlığı
10.Savunma ve Silahlı Kuvvetler Lojistik Bakanlığı
11.Adalet Bakanlığı
12.Yol ve Ulaştırma Bakanlığı
13.Sanayi Bakanlığı
14.Yüksek Öğretim ve Kültür Bakanlığı
15.Kültür ve İslâmî İrşad Bakanlığı
16.Tarım Bakanlığı
17.İçişleri Bakanlığı
18.Çalışma ve Sosyal İşler Bakanlığı
19.Mesken ve Kent Planlaması Bakanlığı
20.Madenler ve Metaller Bakanlığı
21.Petrol Bakanlığı
22.Enerji Bakanlığı
YASAMA GÜCÜ
İslâmî Şura Meclisi: İslâm Cumhuriyeti Anayasasının 62 maddesinde belirtildiği üzere İslâmî Şura Meclisi doğrudan doğruya ve gizli oylama ile halk tarafından seçilen millet temsilcilerinden meydana gelir.
Anayasaya göre; İslâmî Şura Meclisi’nin sayısı 270 kişidir. 1989 yılı referandum tarihinden geçerli olmak suretiyle beşeri, siyasal, coğrafi v.b. faktörler göz önüne alınarak her on yılda bir meclisteki temsilci sayısında en fazla yirmi koltuk daha eklenebilir.
İslâmî Şura Meclisi geniş yetkilere sahiptir. Anayasanın belirlediği ölçüler dahilinde tüm işlerde kanun çıkarmak; Bakanlar kurulu ve milletvekilleri tarafından sunulan kanun tasarılarını onaylamak, milletlerarası mukavele ve sözleşmeleri onamak karşılıksız iç ve dış yardımlarına (alma yada verme), yabancı uzman istihdam edilmesine karar vermek İslâmî Şura Meclisi’nin yetkilerinden bazılarıdır.
Anayasanın 87.maddesine göre Cumhurbaşkanı, Bakanlar Kurulunu kurduktan sonra başka herhangi bir girişimde bulunmadan önce Meclisten güven oyu almalıdır. 89.maddeye göre İslâmî Şura Meclisindeki temsilciler gerekli gördükleri konularda Bakanlar kurulu veya bakanlardan herhangi biri hakkında gensoru verme yetkisine sahiptirler. Yine anayasaya göre Cumhurbaşkanı hakkında gensoru verilmesi için İslâmî Şura Meclisi’ndeki temsilcilerin en az üçte ikisinin onayı gerekmektedir. Milletvekillerinin üçte ikisinin oylarından Cumhurbaşkanı için salahiyetsizlik (oyu) çıkması durumunda konu anayasanın 110.maddesinin onuncu bendine uygun olarak rehberlik makamının bilgilerine sunulur.
Meclis Komisyonları: Meclisi sorumluluğu alanındaki gerekli projelerin hazırlanması ve düzeltilmesi ile diğer yasal görevlerin yerine getirilmesi amacıyla mecliste özel komisyonlar oluşturulmaktadır.
Komisyon üyelerini kişilerin öğretim durumu, mesleki deneyim ve geçmişi ile ilgi duydukları alanlara göre milletvekilleri oluşturmaktadır. İslâmî Şura Meclisi bünyesinde 22 daimi komisyon bulunmaktadır.
Meclis iç tüzüğüne göre komisyon üyelerinin sayısı 9 ile 15 kişi arasında değişmekte olup bu sayı 90.madde komisyonunda istisnai olarak 15-31 kişidir.
ÇEŞİTLİ EYALETLERE GÖRE MİLLETVEKİLİ DAĞILIMI:
| Tahran (Gazvin Eyaleti) | 37 kişi | Merkez | 7 kişi |
| Horasan | 25 kişi | Sistan ve Buluçistan | 7 kişi |
| Doğu Azerbaycan | 18 kişi | Kürdüstan | 6 kişi |
| Erdebil | 6 kişi | Hürmüzgan | 4 kişi |
| İsfahan | 18 kişi | Simran | 4 kişi |
| Huzistan | 17 kişi | Buşehr | 3 kişi |
| Fars | 17 kişi | Yezd | 3 kişi |
| Mazenderan | 17 kişi | Çaharmahal ve Bahtiyari | 3 kişi |
| Gilan | 13 kişi | Kohkiluye ve Buyer Ahmad | 2 kişi |
| Batı Azerbaycan | 12 kişi | Elam | 2 kişi |
| Kerman | 10 kişi | Zencan | 9 kişi |
| Hamedan | 9 kişi | Kermanşah | 8 kişi |
| Loristan | 8 | | |
Meclisteki Dini Azınlıklar Temsilci Sayısı: Zerdüşti ve Museviler birer temsilci, Asuri ve Keldani Hıristiyanlar birlikte bir temsilci, güney ve kuzeydeki Hıristiyan Ermeniler birer temsilci olmak üzere dini azınlıklar İslâmî Şura Meclisinde toplam beş temsilci bulundurmaktadır.
Denetim Şurası: Anayasanın 91. Maddesinde belirtildiği gibi; İslâmî Şura Meclisince onaylanan kararların meşrulaştırılması ve yasal hale getirilmesinde Denetim Şurası adı altında aşağıda belirtilen şekilde bir şura kurulur:
1. Rehberlik makamı tarafından seçilen altı fakih
2. Yargı Organı Başkanı tarafından tanıtılan ve meclis oyu ile seçilen uzman hukukçu altı kişi
Söz konusu şura üyeleri 6 yıllık bir dönem için seçilirler.
Anayasanın 98. Maddesine göre Anayasanın tefsiri denetim şurası üyelerinin sorumluluğundadır. 99.maddeye göre ise Denetleme Şurası Rehberlik makamı Uzgörürler Kurulunun, Cumhurbaşkanı’nın ve İslâmî Şura Meclisinin seçimlerine, halk oylaması ve referanduma gidilmesine nezaret etmekle sorumludur.
Sayıştay: Anayasanın 54. Maddesinde belirtildiği üzere, ülke Sayıştayı İslâmî Şura Meclisinin denetimi altında faaliyet göstermektedir. Sayıştay Bakanlıklar, Müesseseler, devlet firmaları ve ülkenin bütçesinden yararlanan diğer kuruluşların bütün hesaplarını inceleyip denetler.
Yargı Organı: Anayasanın 156. Maddesinde şöyle tanımlanmaktadır: “Yargı organı bireysel ve sosyal hakların destekçisi, adaleti gerçekleştirme ve toplumda meşru özgürlüklerin sağlanması hususlarından sorumlu bağımsız bir güçtür”.
Yargı gücünün çeşitli teşkilat bölümleri aşağıdaki gibidir:
1. Yüksek Yargı Gücü Başkanı: Yargı gücünün en yüksek makamı Rehberlik Makamı tarafından 5 yıllık süre için göreve atanır.
2. İran İslam Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı: İran İslam Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı gerçekte Adalet işlerinin asıl ve uygulamaya dönük bir parçası olup savcılık ve mahkemelerden oluşmaktadır.
3. Yüksek Divan: Anayasanın 161. Maddesinde “Ülke Yüksek Divanı Mahkemelerde kanunların sağlıklı uygulanması, yargı faaliyetlerinde birlik sağlanması ve kanun gereğince kendisine verilen görevlerin görülmesi amacıyla...kurulur” denilmektedir. Ülke Yüksek Divanının merkezi asıl yer Tahran’dır. Ancak zorunlu hallerde diğer şehirlerde de şubeleri kurulabilir. Halihazırda Ülke Yüksek Divanı’nın 25 şubesi vardır.
4. Adalet Bakanı: Anayasanın 160.maddesine göre Adalet Bakanı yargı gücünün Yürütme ve yasama güçleri ile ilişkileri konusundaki bütün sorumluluğunu üstlenir ve yüksek yargı gücü başkanının Cumhurbaşkanı’na önerdiği kişiler arasından seçilir.
5. Yargı Gücüne Bağlı Kuruluşlar:
· Ülke Tapu ve Kadastro Kurumu
· Ülke Genel Teftiş Kurumu
· İdari Adalet Divanı
· Ülke Cezaevleri, Güvenlik ve Eğitim Teşebbüsleri Kurumu
· Ülke Resmi Gazete A.Ş
