FARS DÄ°LÄ° VE EDEBÄ°YATI KURUMU
Fars dili ve Edebiyatı Kurumu son şeklini almadan önce aşağıdaki evrelerden geçmiştir.
Ä°RAN KURUMU (Birinci Kurum)
Resmî bir dil kurumu oluşturma düşüncesi, parlak bir kültüre ve uzun bir geçmişe sahip Fars dili ve edebiyatı konusunda söz sahibi birkaç gönül ehlinin, bir grup nâ-ehlin Fars dilini ıslah etmek ve geliştirmek bahaneleriyle Arapça terim ve kelimeleri Farsça kelimelerin yerine koyma çabalarını önleme amacıyla ortaya çıktı. Bunun üzerine 1935 yılında İran Kurumu kurulmadan önce, Maârif Bakanlığı uzmanlardan oluşan topluluklar kurmayı hedefledi. Bu topluluklardan biri Tıp Akademisi'dir. Bu akademinin oplantıları birkaç ünlü doktor ve bilginin katılımıyla gerçekleşiyordu. Bu dönemde yabancı kökenli akademi kelimesi yerine "ferhengistân" kelimesi türetilerek Tıp Akademisi (ferhengistân-ı tıb) için bir tüzük belirlendi. Bu tüzüğe göre akademinin görevi yalnızca yeni kelimeler ve terimler türetmekten ibaret değildi. Akademi aynı zamanda kitap telif ve tercümesine, sözlük hazırlamaya ve bilimsel araştırmalar yapmaya da önem verdi.
Ancak bir takım ilgisizlikler bu toplulukların amaçlarını gerçekleştirmesini engelledi. Bu yüzden Maârif Bakanlığı bir grup uzmanla fikir alışverişinde bulunduktan sonra kurumun tüzüğünü on altı madde şeklinde düzenledi. On altı maddeden oluşan bu tüzük 1936 yılında bakanlar topluluğunun onayını alarak İran Kurumu kuruldu.
İran Kurumun üyeleri isim sahibi insanlardan oluşuyordu
İran Kurumu bünyesinde mevcut gruplar şunlardan ibaretti: Sözlük Grubu, Dilbilgisi Grubu, Terim Grubu, Eski Kitaplar Grubu, İmlâ Grubu, Hat Grubu. Daha sonraları sayılan yedi grup şu altı gruba indirgenmiştir: Farsa Kültürü ve Terim Seçme-Toplama Grubu, Dilbilgisi Grubu, Coğrafya Grubu, Sözlük Grubu, Eski Kitaplar Grubu ve
O dönemde hakim olan siyasî atmosfer kurumu daha çok yabancı kelimeler karşılık bulmaya zorlamıştır. Birinci kurumun yapıcı olmaktan çok önleyici bir niteliğe sahip olduğunu söylemek gerekir.
Ä°RAN DÄ°L KURUMU (Ä°kinci Kurum)
Dilbilim Kürsüsünün kurucusu Muhammed Mukaddem, birinci kurumun tatil edilmesinden dokuz yıl sonra 1342 yılında yabancı kelimelerin varlığı ve saldırısı noktasında uyarıda bulunarak, basında Fars dilinin korunması ve geliştirilmesi için zamanın yeniliklerine cevap verilmesinin gerekliliği üzerine makaleler yayımladı. Bu girişimler sonucunda kurumun yeniden açılması gündeme geldi ve sonunda 1347 yılında İran Dil Kurumu'nun kurulmasına karar verildi. Aynı yıl, Kültür ve Sanat Bakanı'nın girişimleriyle "Terim Bulma", "Farsça Kelimeleri Toplama", "Antik ve Orta Diller" ve "Dilbilgisi" isimli dört araştırma grubu oluşturuldu. İran Dil Kurumu bünyesinde faaliyet gösteren bu gruplar 1979 yılına kadar çalışmalarını sürdürdüler. İran İslâm inkılabından sonra kısa bir süre çalışmalarını sürdüren bu kurum 1982 yılında on bir araştırma merkezini de içine alan Kültürel Araştırmalar ve İncelemeler Kurumu'na dönüştürüldü.
Kurum'un bilimsel çalışmalarını iki ana program çerçevesinde yürütmektedir: 1) Yabancı terim ve kelimelere Farsça karşılık bulmaya özgü olan Terim Bulma programı; 2) İran dilleri ve lehçelerini inceleme programı.
FARS DİLİ VE EDEBİYATI KURUMU (Üçüncü Kurum)
Fars dilinin İslâm âleminin ikinci dili, İslâm medeniyetinin kültürel ve edebî hazinelerinin büyük bir bölümünün anahtarı ve ayrıca, İran ulusunun kimliğinin temeli olması hasebiyle Kültür İnkılabı Yüksek Şurası Fars dilinin korunması, güçlendirilmesi, yeni kültürel ve bilimsel ihtiyaçların karşılanması, Fars dili ve edebiyatı alanında çalışan araştırma merkezleri arasında uyum sağlanması, bu alanda yapılan çalışmaları düzenlemek, insan kaynağından ve hazineden kazanç sağlamak, araştırmacı ve uzmanlardan doğru faydalanmak, İran'da uluslar arası konuma sahip muteber bir merci oluşturmak amacıyla Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu'nun tüzüğü şu şeklilde onaylanarak kuruluşunu Kültür ve Yüksek Öğretim Bakanlığı'na (şimdiki İlim, Araştırma ve Teknoloji Bakanlığı) havale etti:
Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu, 1369 yılında kuruldu. Kurum'un on beş üyesi ilk toplantısını aynı yıl gerçekleştirdi ve tüzüğü 1368 yılında Kültürel İnkılap Yüksek Şurası tarafından onaylandı. Kültürel İnkılap Yüksek Şurası söz konusu tüzükte Fars dili ve edebiyatının on yedi seçkin edip, araştırmacı ve görüş sahibini seçerek Cumhurbaşkanlığı'na üyelik hükümlerinin çıkması için önerdi. Kültür ve Yüksek Öğetim Bakanlı'ğının daveti üzerine Kurum'un ilk genel kurul toplantısı 1379 yılında Cumhurbaşkanlığı binasında gerçekleştirildi.
Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu'nun amaçları şunlardan ibarettir:
1. İran ulusunun kimliği ve İslâm âleminin ikinci dili olan Fars dilinin orijinalliğini ve gücünü korumak,
2. Bilimsel ve edebî düşüncelerin açıklanması için kapsamlı bir dil oluşturmak ve yeni nesil ve gelecek nesiller ile tarihî ilimler arasında ünsiyet oluşturmak.,
3. Fars dili ve edebiyatını ülke içi ve dışında terviç etmektir.
Görevler:
Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu'nun görevleri şunlaedan ibarettir:
1. Fars dili ve edebiyatı mirasını koruma amacıyla yapılan çalışmaları düzenlemek,
2. Kelime türetme ve terim seçme birimleri oluşturmak, üniversitelerdeki ve diğer bilimsel ve kültürel merkezlerdeki benzer birimleri düzenlemek ve onların çalışmaları arasında uyum sağlamak,
3. Farsça'ya yapılan tercümelerde kullanılan karşılıkları denetlemek,
4. Fars dilinin edebî mirasını tanıtma ve yayma çalışmalarına yardım etmek.
5. Fars dili ve edebiyatı alanında çalışma yapan edip ve araştırmacıları tanıtmak , eserlerini yaymak, çalışmaları için gerek ortamı hazırlamak ve onları ödüllendirmek,
6. Kültür ve araştırma merkezlerinin Fars dilinin ilerlemesine, gelişmesine fayda sağlayacak incelemelerini araştırmak ve onaylamak.
FARS DİLİ VE EDEBİYATI KURUMU YÖNETİM KURULU
Yönetim Kurulu'nun Asıl Üyeleri:
Abdu'l-Muhammed Ayetî, Nasrullah Pûrcevadî, Hasan Habibî, Gulâmali Haddâdâdil, Bahattin Hürremşahî, Ali Verekî, Behmen Serkartî, İsmail Saâdet, Rahmed Semiî, Muhammed Can Şekvâ (Tacikistan'dan), Ali Sadıkî, Hamid Ferzerm, Fazullah Kudsî (Afganistan'dan), Bedrü'z-zaman Karib, Fethullah Müctebaî, Mehdi Muhakkik, Hüseyin Masumî Hemderenî, Abdülkadir Minyazof (Tacikistan'dan), Hasan Necefî, Gulam Serv Humayûn (Afganistan'dan) ve Muhammed Hüseyin Yemin.
Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu Yönetim Kurulu toplantıları en az asıl üyelerin üçte ikisinin katılımıyla yapılmakta olup kararlar çoğunluğun görüşüne göre alınmaktadır. Toplantılar iki haftada bir Tahran'da yapılmaktadır.
Kurum Yönetim Kurulu'nun Görevleri:
1. Kurum'un bilimsel politika ve programını incelemek ve onaylamak,
2. Bilimsel ve araştırma gruplarının görevlerini belirlemek,
3. Araştırma projelerini inceleyip görüş bildirmek ve söz konusu projeleri ilgili gruplara gönderek,
4. Şartlara uygun kişilere ödül ve rütbe verme konusunda gereken kanunları düzenlemek ve bu kişileri Kurum'un Mütevelli Heyeti'ne önermek,
5. Kurum'un teşkilat yapısı onaylamak ve bunu Mütevelliheyeti'ne sunmak,
6. Ülke içi ve dışında Fars dili ve edebiyatı alanında yapılan konferans, sempozyum ve oturumların düzeyini arttırmak için gereken önerilerde bulunmak ve bu tarz toplulukları değerlendirmek,
7. Kurum'un tüzüğüne uygun olarak Kurum'un asıl üyelerini seçmek ve öneride bulunmak,
8. Kurum'un iç tüzüğünü hazırlamak ve hazırlanan tüzüğü onaylatmak için Kurum'un Yüksek Meclis'ine sunmak,
9. Tüzüğün onuncu maddesine uygun olarak Kurum başkanı seçmek.
Genel Sekreterlik
Yönetim Kurulu üyeler arasında uyum sağlamak ve Kurum içinde irtibat sağlamak amacıyla bir Genel Sekreterliğe sahip olup bu sekreterliğin görevleri şunlardır:
1. Yönetim Kurulu toplantılarını düzenlemesi ile ilgili işlerde işbirliği yapmak,
2. Söz konusu toplantılar için ulaşan önerileri bir araya getirmek,
3. İlgili toplantıların kayıtlarını edinmek ve düzenlemek amacıyla Yönetim Kurulu toplantılarına katılmak,
4. Toplantı kayıtlarını düzenlemek ve saklamak,
5. Araştırma gruplarıyla işbirliğinde bulunmak,
6. Yönetim Kurulu ile ilgili raporlar hazırlayıp bunları Kurum Başkanı'na sunmak,
7. Kurum Başkanı'nın verdiği görevleri yerine getirmek.
Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu halihazırda aşağıdaki 9 koldan oluşmaktadır:
1) Dilbilgisi Kolu:
Amaç:
Dilbilgisi kolunun en önemli amacı günümüz Farsça dilbilgisini hazırlamaktır. Hazırlanan dilbilgisi detaylı olup etimilojiye dayanmaktadır. Ancak bu teorinin dallarından hiçbirisine özel olarak bağlı olmayıp söz konusu teorinin tüm getirilerinden ve ayrıca dilbilim alanında ortaya atılmış diğer teorilerden faydalanmaktadır.
Görev:
a) Çağdaş metinlere göre Fars dilini tarif ermek,
b) Şimdiye kadar Fars dilinin dilbilgisi yapısından elde edilen tarifleri incelemek ve faydalanmak.
2) Uluslararası İlişkiler Kolu:
Amaç:
Uluslararası İlişkiler Kolu'nun en önemli amaçları şunlardan ibarettir: Ülke dışındaki araştırma merkezleri ve üniversiteler ile Fars dili ve edebiyatı, İran kültürü ve İran dilleri alanlarında aktif olarak çalışan üstadlar ve araştırmacılarla irtibat kurarak Fars dilini ülke dışında yaymaktır. Ülke dışında Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu'na benzer kurumlarla tanışmak ve bilgi alışverişinde bulunmak.
Görevler:
a) Kurum araştırmacılarının ülke dışındaki toplantı ve konferanslara katılmasını sağlamak amacıyla gerekli girişimlerde bulunmak,
b) Ülke dışında Fars dili ve edebiyatı alanında çalışan araştırmacıları konferanslara davet etmek için gereken girişimlerde bulunmak,
b) Ülke dışında ve içindeki araştırmacılarla irtibat kurup kitap ve dergi hazırlanmasını sağlamak,
c) Gerekli bilgileri almak için ülke dışındaki büyükelçilik ve kültür müsteşarlıklarıyla irtibat sağlamak.
3) Dil ve Bilgisayar Kolu:
Amaç:
Bir taraftan dilbilimsel araştırmalar alanı ve Kurum'un faaliyetleri arasında irtibat sağlamak, diğer taraftan teknolojik gelişmelerden haberdar olarak Kurum'un imkanlarını arttırmaktır.
Görevleri:
a) Fars dili alanında yapılan tüm araştırmalarda bilgisayar imkanından daha fazla yararlanmak için çalışmak,
b) Fars dili ve yazısı alanında teknik tasarımlar yapmak ve bilgisayar terimleri sözlüğü, internette Farsça yazı biçimini kullanmak için gereken programları hazırlamak.
4) Ä°ran Dilleri Kolu:
Amaç:
Şimdiki ve geçmişteki İran dillerini daha iyi tanımak, İran dilleri alanında geniş ve gereken araştırmaları yapmak, Fars dilini tanımak için yapılan araştırmalardan faydalanmak ve Fars dilini yaymak için uygun olan bütün metatlardan faydalanmak.
Görevleri:
Bu grup ve diğer kültürel merkezlerden tarafından yürütülen araştırmalar için gereken hazırlıkları yapmak, imkanları oluşturmak ve program hazırlamaktır.
5) Özel İsimleri Kaydetme Kolu:
Amaç:
Bu projenin amacı, Farsça'da mevcut özel isimler arasındaki (kişi ve yer adları) uyumsuzluğu göstermektir. Kaynaklarda geçen özel isimlerin uyumsuzluğu uluslararası saha riayet edilen standartlar göz önüne alınarak mümkün olduğu ölçüde bir tek yöntemden faydalanmak ve farklılıları ortadan kaldırmaktır.
6) Sözlük Kolu:
Farsça en eski metinlerden (h. dördüncü yüzyıl) başlarak bugüne kadar yazılan bütün metinleri kaynak alarak kapsamlı bir Farsça sözlük oluşturma düşüncesi 1996 yılında şekillendi. Bu proje 1999 yılının sonlarında İlmî Araştırmalar Komitesi tarafından onaylanarak gerekli bütçe ayrıldı.
Amaç:
Anılan sözlüğü oluşturmaktan amaç, tarih boyunca Farsça kelimeleri tüm yönleriyle incelemek ve kelimeri telaffuzları, kökleri ve anlamları ile birlikte elde etmektir.
Görev:
Sözlük grubu geleneksel fiş yazma metodu ile kapsamlı Fars dili sözlüğü yazmayı hedeflemektedir. Ayrıca, uygun bir zamanda tüm metinlerin bilgisayar ortamına aktarılması, bu yolla araştırmacıların fişleme yönteminin yanı sıra bilgisayarda arama yaparak Fars dilinde mevcut kelimeleri anlamlandırmayı planlamaktadır.
7) Lehçe Bilim Kolu:
Amaç:
İran'da lehçe bilim alanında yapılan araştırmaları geliştirmek ve İran asıllı dilleri ve lehçeleri sınıflandırmaktır.
Görevleri:
İran dilleri ve lehçeleri alanında bilgi bankası kurmak, İran dil haritasını hazırlamak ve İran dilleri ve lehçeleri alanında kitap yayımlamak.
8) Yayım Kolu:
Amaç:
Başlangıcından günümüze kadar İran kültürünü ve Fars dilini tanıtmak için gereken hazırlıkları yapmak.
Görev:
Farsça, antik diller, dilbilim ve İran lehçeleri hakkında telif ve tercüme kitaplar hazırlamaktır.
9) Sözcük Kolu:
Amaç:
Sözcük kolu çalışmalarına 1992 yılında başlamıştır. Bu kolun oluşturulmasındaki amaç, Fars dilinin yayılmasına ve ilerlemesine yardım etmek ve Fars dilinin, kültürel ve bilimsel ilerlemeler karşısında ortaya çıkan ihtiyaçları gidermek ve yabancı sözcüklere karşılık bulmaktır.
Görev:
Sözcük kolunun yönetimi ve program hazırlanması, Farsça'daki yabancı kelimeleri bulmak ve yerlerine karşılık bulmaktır.
Bu dokuz kolun yanı sıra bir başka kol "Dâniş-nâme-i Şibh Kâre"nin sorumluluğunu almıştır:
Amaç:
Bu Ansiklopediyi yayımlama faaliyetlerini üstlenenen söz konusu kol 1993 yılında Hasan Habîbî'nin önerisiyle kuruldu. Şibh-i Kâre'de Fars Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi'nin hazırlanmasının amacı, İran-İslâm kültürünün sahasını, onun Şibh-i Kâre'deki (Pakistan, Hindistan ve bugünkü Bangledeş) etkisini ve İran kültürünün ve Fars dili ve edebiyatının bu bölgenin tarihindeki rolünü göstermektir. Ayrıca, bu iki bölgenin kadim ortaklıllarını ve etkileşimlerini incelemek de bu amaçlar arasındadır.
Görev:
İran kültürü ve Fars dilinin etkisinde kalmış bölgelerin herbiri bu ansiklopedide ayrı madde başlıkları altında sunulmuştur. Tarihî konular, padişah silsileleri, tasavvuf silsileri ve bu bölgenin yetiştirdiği arifler, Farsça söyleyen ve yazan şair ve edipler, sanat ve mimarî ve ayrıca bazı dinî konular bu ansiklopedinin en önemli konularını oluşturur.
KÃœTÃœPHANE:
Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu'u bir kütüphaneye sahiptir. Kütüphane koleksiyonu şunlardan oluşmaktadır:
Farsça kitaplar; 57.697 baskı, 2.947 taş baskı ve 203 cilt yazma kitap.
Urduca kitaplar; 1.000 cilt.
Latin harfli kitaplar; 14.070 cilt kitap.
Farsça süreli yayınlar; 355 başlık.
Latin harfli süreli yayınlar; 32 başlık.
Kütüphanenin amaçları ve görevleri aşağıda açıklandığı gibidir:
Amaçlar:
Fars dili ve edebiyatı alanında çalışma yapan araştırmacı, İranolog ve doğu bilimcilere gereken bilgileri sunmak; Fars dili ve edebiyatıyla ilgili kitap, belge ve dökümanları toplamak, korumak ve düzenlemek, kitaplar, belgeler, dökümanlar, dergiler, el yazıları, yazma eserler, sesli ve görüntülü materyaller olmak üzere toplanan bilgileri yaymak; yeni haberleşme teknolojileri hakkında kütüphaneceleri bilgilendirmek.
Görevler:
a) Fars dili ve edebiyatı araştırmalarına uygun kaynakları toplamak,
b) Ülke içi ve dışındaki kitap bilim ile ilgili bilgileri toplamak ve düzenlemek,
c) Onaylanan tüzüğe göre bilgilendirme hizmetleri sunmak, bilgilendirme merkezi kurmak, yeni kaynaklar ve mevcut kaynaklar kataloğu yayımlamak,
d) Kütüphane ve bilgi bankasından yararlanmak için iç tüzük hazırlamak, abonelik kuralları belirlemek,
e) Fars Dili ve Edebiyatı Kurumu'nun yıllık bütçesini belirlemek ve Kurum bünyesindeki birimler yüzdelik pay ayırmak,
f) Kaynak sipariÅŸinde bulunmak,
g) Yıllık rapor hazırlamak,
h) Kütüphane ve bilgi bankası kullanıcılarına gerekli olanakları hazırlamak.
