– 7 –

 İKİNCİ ASIRDAN İTİBAREN İÇTİHAT VE HÜKÜMLERİN, SAHABENİN AMELLERİNDEN ÇIKARILIŞI

 İçtihat: Anlamı, Gelişim Süreci, İçtihada Amel Etmenin Doğruluğunun Delilleri

 Hilâfet Ekolü'nde içtihat, daha önce de değindiğimiz gibi kişinin kendi görüşüne göre amel etmesidir. Bunun kaynağı ise, ashap ve halifelerin kendi görüşlerine amel etmeleri ve izleyicilerinin de bu görüşlerde onlara uymalarıdır. Devalibî bu konuda şöyle diyor:

 Bazen sahabe, Allah'ın Kitabında ve Resulullah'ın (s.a.a) sünnetinde açık bir hüküm bularak cevaplayamadıkları bir olayla karşılaşıyorlardı. Bu durumda "rey" de dedikleri içtihada baş vuruyorlardı. Nitekim bu işi Ebu Bekir de yapıyordu… Aynı şekilde Ömer de böyle yapıyordu…

 Devalibî daha sonra halife Ömer'in Şureyh ve Ebu Musa'ya yaz-dığı mektubu tanık getirerek şöyle diyor:

 Sahabenin içtihadlarında belli başlı bir kanun ve kural veya herkesçe bilinen bir ölçü yoktu; onların belirttikleri görüşlerde dayandıkları delil, şeraitin özünden ve hakikatinden hissettikleri şeylerdi…

 Daha sonra şöyle devam ediyor:

 Onların yerine geçenlerin de öyle hissetmeleri ve hükümleri bilmeleri o kadar kolay değildi… İşte bu nedenle onlardan sonra içtihat çok şiddetli ve hissedilir b

ir değişime uğradı… İçtihat, müçtehidin yaşadığı ortamdan oldukça etkile-niyor, müçtehidin dönemiyle Resulullah'ın (s.a.a) veya Kur'-ân-ı Kerim'in hükümlerinin iniş dönemi arasındaki mesafe arttıkça, fıkıh hükümleri hakkında ihtilaf ve ilmî kavga da bir o kadar artıyordu. İşte bu konu, müçtehidleri içitihad ko-nusunda birtakım kanun ve kurallar koymaya yönlendirdi; daha sonra bu kurallara usul-i fıkıh ilmi denildi. Bu tarihten itibaren, belli bir kanun ve kural çerçevesine sokulan içtihat, şeriatin gizli hükümlerini elde etmenin ölçüsü sadece kişisel kavrayış olan ilk dönemdeki içtihattan tamamen ayrıldı.

 Devalibî, "Kur'ân Açısından Hükümlerin Kaynakları" babında da şöyle diyor:

 Kur'ân-ı Kerim açısından ahkâm ve hukukun birinci kay-nağı, Kur'ân'ın kendi ayetleridir.

 İkinci kaynağı sünnettir. Bu konuda Allah Teala buyuruyor ki: "Resul'ün size getirdiklerini kabul edin."

 Ahkâm ve hukukun üçüncü kaynağı ise, icma ve içtihat gibi sünnette kabul edilen şeylerdir.

 Böylece teşri/yasama için dört kaynak veya temel ilke belirtildi: Kur'ân, sünnet, icmâ, içtihat.

 Devalibî diyor ki:

 Bu söylediklerimizden, dördüncü kaynağa içtihat veya rey ya da akıl dendiği anlaşılmaktadır.

 Bu hususta, Devalibî'nin bu açıklamalarıyla yetiniyor, Hilâfet Ekolü'nün içtihada amel etmenin doğruluğuna dair sundukları delilleri incelemeye geçiyoruz; ardından tekrar bu konuya dönüp geniş açıklamalarda bulunacağız.