Zat ile Ahadiyet ve Vahidiyet Makamlarının Farkı

Rivayetler veya irfan ehlinin kitaplarında gayb’ul guyub makamı “gizli hazine” olarak adlandırılmıştır. “Ben gizli (veya gizlenmiş) bir hazineydim” Gayb makamına “hazine” denilmesi şundandır ki bu makamda “kenz” (hazine) gizli gaybden ve korunmuş sırdan ibarettir, zati gizlilik ile ebedi ve ezeli olarak bakidir. Her müteayyin varlık hangi taayyün ile olursa olsun o hakikate ermekten mahrumdur. Her batından daha batın olan ve ahadiyet izzeti ve kahrı ile örtülü bulunan bu gizli hazinenin anahtarı ise o gizli hazinede bulunmaktadır.

Bunun izahı da şudur ki ilahi isimlerin suret ve taayyünü olan mümkün taayyünler ve zatın taayyünü ve hicabı olan ve suret-i zat veya subuhat-i celal olarak adlandırılan ilahi isimler hep birlikte vücud ile veya gizli bir var oluşla gayb-i muğibde tahakkuk etmektedir. İrfan ehlinin kitaplarında ise gayb makamı “gizli hazine” olarak ifade edilmiştir. “Gizli bir hazine idim” ifadesi “gayb” makamına ve “tanınmak istedim” ifadesi ise zatın zat için zuhuruna işarettir ki o korunmuş gaybta zat isminin en nefis cevherleridir. Bunlar da çeşitli kısımlara ayrılmaktadır. Bir kısmı gizli zatta her türlü nesep, ahval ve yaratılmışlardan uzak olan ezeli ve ebedi gayb makamındaki zatta var olan isimlerdir. Bazısı da müste’sere olarak adlandırılan isimlerdir ki “Allah onları kendi nefsine isti’sar (özgü) kılmıştır. Nitekim bir nebevi hadiste şöyle yer almıştır: “Allahım! Ben kendi nefsini adlandırdığın veya kullarından birine öğrettiğin veya gaybına has kıldığın tüm isimlerin hakkı için senden diliyorum ki…”

Allah Resulü de müstecab’ud davet olduğu için bu isimleri bilmektedir.

“Kuntu (…idim) ifadesi ise zat isimlerinin tahakkukuna işarettir. Yine de en iyisini Allah bilir.

“Tanınmayı sevdim” ifadesi için gayb ve şuhud mazharlarına hâkim olan sıfat isimlerin nefis cevherlerine işarettir. Zira hakikatin iki kemali vardır:

Zati kemal ki “zatın zat için zuhuru” diye ifade edilmektedir. O mutlak hakikat mefatih-i gayb nahiyesinden kabul ettiği ilk taayyün, zati kemallerini “hadis-i nefs” yoluyla kendisine arz etmesidir. Bu tür zuhur ve gaybî tecelli ve gizli gaypte olan şeyleri kendisine sunması, ahadiyette icmali olarak şuhud-i mufassil ve vahidiyet ve şuhud-i sani’de ise mufassal bir şekilde şuhud-i mücmel olarak O’ndan başka birinin olmaması ve nişanesizlik makamında imkanî mazharlardan bir nişanenin olmamasıdır.

Özetle “gizli bir hazine idim” ifadesi ile kinayeli olarak söylenen “gizli hazine” makamında mutlak gayriyetten hiçbir eser bulunmamaktadır. Bazen müteayyin bir maşuk ve bazen de bir aşık olarak tecelli eden aşk hakikatinin kendisi olan vücud hakikati gayb makamında maşuki ve aşıki taayyünden münezzehtir. Hatta aşk mutlaktır, ıtlak ve takyit kaydından bile münezzehtir. O makamda aşık maşukun cemalinde fanidir ve her ikisi de aşkın hakikatinde gizlidir. Burada taayyünden haber yoktur. “Aşk insanların himmetlerinden çok daha yücedir.”

“Tanınmayı istedim” ifadesi “zati kemal olarak da ifade edilen sevgi ve aşkın zuhuru ve onun zatın zatı için zatî zuhuru ile taayyününe ve zatî şuhud ile kendini müşahede etmesine işarettir. “Zatını seven eserlerini de sever” gereğince zatî kemal, zatın esma ve sıfat kisvesinde zuhuru, aşk ve hubbun imkanî taayyünlerden olmama şartı ile zatî zuhuru ile birliktelik arzetmektedir. Hikmet sahipleri bunu “ vacibin tam hüviyeti” olarak ifade etmişlerdir. Bazı zevk erbabı ise bunu aşkın aşıkî cilve ile tecelliyle birliktelik arzeden maşukî cilvede aşk hakikatinin zuhuru ve mutlak sevgi hüviyetinin mümkünler kisvesindeki zuhuru olarak ifade etmişlerdir. Aynı zamanda kemal-i isticla olarak da adlandırılmıştır. Vahidiyet makamında esma kisvesinde zuhur da kemal-i cela olarak adlandırılmıştır.

Vücud hakikati esma-i hüsna ile tecelli makamında bütün isim ve sıfatları ve her ismin imkanî ayn-i sabit ile taayyününü kapsama babından her mazharda tecelli ve cereyan etmiş veya zahir olmuştur.

“Her neyin suretinde olduysa mevcud,

Kendi cemalini kıldı zahir,

Zuhur ettiği halde gizli kaldı,

Gizlilik halinde zahir oldu.”

İradenin mutlak hakikati, “zat sevgisi” veya “iradenin esma ve sıfat kisvesinde cereyanı” olarak ifade edilmiştir.

Hakk’ı tüm eşyaların a’yanı üzerinde riyaseti bulunan külli ayn-i sabitlerinde Hakk’ı bütün isim ve sıfatlarıyla zikreden Ehl-i Beyt’in Usul-i Kâfi ve Tevhid-i Seduk gibi kitaplarda yer alan hadislerinde mümkün varlıkların heykellerindeki ilmi zuhurdan ibaret olan zatın feyz-i akdes ile zuhurunun menşei ve vücud hakikatinin taayyün-i sani ve vahidiyet mertebesindeki zuhur ve taayyününün menşei açık bir şekilde “meşiyyet olarak adlandırılmıştır.

Âlemin külli kutuplarından sekizinci kutup ve Muhammedi mutlak velayet makamının varisi İmam Rıza (a.s) iradeyi, “istediği şey hususunda azimet” olarak ifade etmişlerdir. Bir rivayette İmam Rıza (as.) Yunus’a şöyle demiştir: “Meşiyyetin ne olduğunu biliyor musun?”

Yunus, “Hayır” deyince İmam şöyle buyurdu: “Meşiyyet ilk zikirdir.” İmam daha sonra, “iradenin ne olduğunu biliyor musun?” diye sordu. Yunus, “Hayır” deyince İmam şöyle buyurdu: “İstediği şey hususunda azimet sahibi olmaktır.”

Meşiyyet iradenin en üst mertebesi ve irade de meşiyyetin gölgesindendir. İkinci taayyünde feyz-i akdesi ile zahir olan şey meşiyyetin öznesidir ve aynı zamanda ilmi makamda her zaman gizli olan ve aynî vücudu kabullenmekten sakınan bir takım işleri de kapsamaktadır. Taayyün ve tenezzül iradesi de meşiyyetin kendisidir.

Her ikisi de ilk taayyünün gölgelerindendir ve hepsi de zatın gölgeleridir. Gölgelerin kat kat artmasından hakkın madde ve kabiliyet âleminin mazharlarında zuhuruna sıra gelmiştir. O seyyal nokta esnek bir hareketle yükseliş derecelerini kat ettikten sonra veya tahlili miracı geçtikten sonra terkibi bir yükselişe yönelmiştir. Başka bir beyanla vücudun mutlak hakikati veya sevgi ve aşk, zahiri bir surette ve mazharî bir elbisede unsurî basit suretlere tenezzül etmiştir. Bu basit unsurlardaki gizli aşkî rakika terkibe doğru meyletmiştir.

“Tabiatlar çekimden başka bir iş bilmezler,

Hikmet sahipleri bu çekişi aşk adlandırırlar.”

Bu çekimin cemal olarak adlandırılması ise gizli veya aşikar bir tür lütuftur.

Abdurrahman Cami bu hakikat nağmesini mâşukî izzetin ezgisi ve aşikî gurbetin inlemesi olarak adlandırmıştır. Zevk, vecd ve hal ehli nezdinde bu nağme ruhani nağmelerden ve hak lütfünden mahrum olanlar nezdinde ise istenilmeyen ve hatta sevilmeyen bir nağme olarak kabul görmüştür. Abdurrahman Cami, sır âleminin bin eli konumunda olan cemal ve aşktan her birini bir kuşa benzetmiştir ki bu kuş vahdet yuvasından uçmuş, mazharlar dalında zahir olmuştur.

“Eğer maşukî izzetin ezgisi ise oradandır ve eğer aşikî mihnet ve gurbetin inlemesi ise yine oradandır.”

Geçen konularda da beyan ettiğimiz gibi vücudun hakikati, vücudun hakikati olduğu hasebiyle kendi izzet kemaline gömülüdür ve bu hakikatin salt gayb makamından boşalması imkânsız bir şeydir. Cemal isimleri, kemal sıfatları ve bu isimlerin mazharları zatî bir gizlilikle vücud sultanıyla birlik içinde olmasına rağmen o hakikatin zatî bir kemali ve esmaî bir kemali vardır ki bu iki kemal üzerine hükümler, eserler ve levazım vaki olmaktadır.

Taayyün ve tenezzül kabulü olmaksızın (kendi gayb makamından uzaklaşma anlamında) hubbun hakikati mahbubi ve muhibbi iştikakın menşeidir. Nitekim zarib, mezrub ve zarb kelimelerinin türevlerinin menşei “zad”, “ra” ve “be” harfleridir. Zira “zad”, “ra” ve “ba” harfleriyle müteayyin olan zarb kelimesinin mastarı ve menşei türevlerinin menşei olmayabilir. İlim, kudret, irade, kelam, duyma ve görme gibi vücudun bütün genel sıfatları, eğer taayyün olmaksızın mülahaza edilecek olursa, tıpkı zatın aslı ve vücud hakikati gibi mutlak meçhul ve gayb’ul guyub’tur. Bu temel ilkeye teveccüh etmemek, marifet iddiasında bulunan kimselerde çok büyük yanlışlıklara sebep olmuştur. Nitekim bazıları gayb’ul guyub makamından ilmi nefyetmiş ve onu vahidiyette, isim ve sıfatların zuhur makamında ve uluhiyet mertebesinde itibar etmişlerdir. Diğerlerini ise “neden bu yanlışlığa düşmedikleri için” kınamışlardır. Bazıları da zatı, ilim çeşmesi olarak kabul etmişlerdir. Bunlar da vücud âleminde olan her şeyin ilim âleminden aynı şekilde var olduğundan gaflet etmişlerdir. Oysa ıtlak ve takyid itibarı makamında vücudun hakikati, ilmin mutlak hakikatidir ve de ıtlak ve takyid ile muttasıf olmaktadır.

Cem’, vücud ve gayb’ul guyub makamından vücudun tafsil mazharından, “gizli bir hazine idim” diye haber verilmesi, zat gaybının salt gizlilik makamının bütün taayyünlerden ondan da öteye bütün cihetlerden münezzeh olduğuna işarettir ki ıtlak kaydından soyut zati bir ıtlak ile aykırılık içindedir. Araştırmaya dayalı bir ifadeyle Allah’ın “idim” kelamındaki haber verilen mevcudun taayyünü, ıtlak öncelikli bir taayyündür. Itlakın veya o hakikatin ıtlak ile nitelendirilmesinin anlamı her ne kadar o kayıt, ıtlakın kendisi olsa da mutlak kayıt ile kayıtlanmamasıdır. Zira ıtlak kaydıyla mukayyet olan bir hakikat vücud-i münbesit, nefes-i rahmanî ve bir itibara göre de feyz-i akdestir. Mufiz, müstefiz ve feyzin birbirinden ayırt edilmesi ise aklî bir tahlil itibarıyladır. Hatta esma-i ve sıfatı tekessür ve esmaî taayyünler akıl ve zihin hasebiyledir. Yoksa hakikatin aslında harici kesretler, vacib’ul vücudun zati besatetine aykırıdır.

“Kuntu” (idim) ifadesi, ıtlak öncelikli taayyünü haber vermektedir. Zira “kuntu” ifadesindeki “ta” harfinin anlamı taayyüne işaret etmektedir ve “gizli bir hazine” olarak ifade edilen zat hakikatinin salt gizliliğini haber vermektedir. “Feehbebtu” sözü ise aslî meyle işarettir. Ve bilahare “hub” ve aşk, aslî gizlilik ile taayyün meydanındaki zuhur arasında bir rabıtadır. “Böylece tanınmayı sevdim” cümlesi ise aşkî incelik ve ilahi hubbun gizliliğinden sonraki zuhura, zatî kemal alanındaki zatın zat için zuhuruna ve zuhurun bu aşamasındaki kemal-i cela’sına işarettir.

“Böylece tanınmak için mahlûkatı yarattım” ifadesi ise mukadderatın takdirine, zat cevherleri ve sıfat isimlerinin izharına, ayn’daki esmaî taayyünlerin zuhuruna ve tam zuhur veya kemal-i isticla’nın zuhuruna işaret etmektedir. Bu da zat isimleri açısından zatın marufiyetinin hübbüne, sıfat isimlerinin zuhuru cihetinde zat isimlerinin vesatetine ve ef’al isimlerinin sıfat isimleri üzerindeki terettübüne işarettir. Şu mülahaza ile ki gayb makamının “kuntu” ifadesinden kaynaklanan taayyünden önceliği ve “feehbebtu li u’rife” (tanınmak istedim) ifadesinin ve hakeza diğer taayyünlerin tertip yoluyla birbirinden sonra gelişi, aklî rutbe hasebiyle bir sonradan geliştir; zamansal bir sonradanlık değildir. Ve aynı zamanda mertebeler arasındaki açık bir yokluğun sübutu da değildir. Gayb’ul guyub makamından ilk taayyün ve o salt hakikatin ilk cilvesine gelince…

“Ahadiyet ve vahidiyetin kendisinden kaynaklandığı vahdet, aralarında kapsamlı bir engel olarak zuhur etmiştir. Nitekim muhibbiye ve mahbubiyye de muhabbet hakikatinden ortaya çıkmıştır. Muhabbet hakikati kapsamlı bir şekilde aralarında vaki olmuş, aralarındaki ayırımı ortadan kaldırmış ve ikisini birleştirmiştir.”

Ahadiyet ve vahidiyet arasında kapsamlı bir engel teşkil eden bu hakikat bir açıdan vücudun hakikatinin aynısı, bir açıdan da ahadiyet ve vahidiyetin aynısıdır. Zira eğer onun öznesi zatın batınları ve hakikatlerin hakikati olarak itibar edilecek olursa ahadiyettir. Eğer bütün fiiliyatların ve kabiliyetlerin mebdei, bütün fi’liyatların (ilahi isimlerin) ve kabiliyetlerin (a’yan-ı sabitlerin) gizlendiği yer olarak mülahaza edilir ve onda bir tür tenezzül itibar edilecek olursa “vahidiyet” olarak adlandırılır. Zati muhabbetin ve fark ve taayyün makamında muhibbi ve mahbubi makamı arasındaki kapsamlı muhabbetin zuhuru, Muhammedi hakikatin ilmi sureti ve ayn-ı sabiti ile tahakkuk ettiğinden bu hakiki vahdet “feehbebtu” (istedim) payının hedefidir. Zatın malumiyet sureti olan bu ilmi taayyün ve surette Hakk’ın ism-i cam’i ile tecellisinden ve külli sabit ayn’ı bütün a’yan-i sabite’ye hükmettiğinden hakikatlerin hakikati olan Hakk Teala esmaî kemal makamında kendisini esma-i hüsna ve sıfat-i ülya ile Muhammedi cami ayn’da müşahade eder. İcadın gayi (hedefsel) nedeni olan kemal-i isticla zati vücub ve kıdem dışında bütün ilahi isimlerle muttasıf olan o hakikatin zuhuruyla hasıl olmaktadır. “Hakk, onunla mahlukata bakmakta ve onlara merhamet etmektedir.”

Buradan da anlaşıldığı üzere Muhammedi hilafetin hakikati bir itibara (Kemal-i isticla cihetine) göre Hakk Teala’nın zat, sıfat ve fiillerini haber vermektedir ve her mertebede özel bir hükme sahiptir.

Peygamber’in esma ve sıfat makamındaki nübüvveti, ahadiyet makamına girişi, genel bir feyiz ve ilahi kapsamlı bir rahmet suretinde tecellisi, ceberut sakinlerinin heykellerine tecellisi, tahlili (tecridi) yükselişte mazharlarda seyri, nübüvvet-i tarifî olarak adlandırılmaktadır. Mertebeleri geçtikten, terkibi yükselişte kemalî mertebeleri aştıktan, akl-ı evvel’e (ilk Ahmedi cilve ki, ona ilk biat eden akl-ı evvel idi) bağlandıktan ve bilahare “ev edna” ve “fark ba’del cem” makamına eriştikten sonra teşrii nübüvvet ve Peygamberlerin ve velilerin hatemi olarak tecelli etti ve “Adem ve diğerleri benim bayrağım altındadır” kelamı ile terennüm etti.

Biz İsa b. Meryem’e (a.s) kadar olan nübüvvetin zuhurunu, velayet seyrini, genel velayetin onunla son buluşunu, mutlak Muhammedi velayetin seyir şeklini, bütün velayet ve nübüvvet türlerinin hatm-i enbiya ile sona erdiğini açıklamaya çalıştık. Aynı şekilde izah ettik ki Muhammed Mustafa’nın (s.a.a) vücuduyla nübüvvet en üst kemal derecesine erdi ve nübüvvet derecelerine hakim olan isimlerin devleti sona erdi. Zira nübüvvet halki (yaratılışsal) bir cihete ve özel devlete sahiptir ki o da bu makam sahibine hakim olan isimlere tabidir. Ama velayet hakki bir cihete sahiptir ve onun hükmü ezeli ve ebedidir, kutub ve Muhammedi kâmil kimselerde cereyan ve zuhur etmektedir. İsa, Hızır ve ümmet-i merhume içinde olan her velinin, dairesi içinde bulunduğu Muhammedi velayetin hatemi vaat edilmiş Hz. Mehdi’dir (a.s).

Sonuç: Bütün fi’liyat ve kabiliyetlerin aslı olan ve zat gaybından sonra gelen vahdet, hüviyet gaybında gizli olan kemalleri kendine sunan, zatın ilk taayyünüdür. İnsani natık nefisteki örneği ise “hadis-i nefs”tir ve nefsin hüviyet gaybından olan şeyleri kendisine arz etmesidir. Muhakkik Şarih Fergani bu hakikatin beyan ve keşfi hususunda şöyle diyor:

“Zat ile aynı olmasına rağmen vahdet, nefsinde nefsi ile konuşması gibidir. Ona içinde bulunduğu zuhur iktizasını, vahidiyet itibarının zuhurunu ve bu zuhura ait esmaî ve zati kemalleri haber vermektedir.”

Bildirildiği gibi mefatih-i gayb cihetinden gayb’ul guyub mertebesinin ilk gölgesi, bütün kabiliyet, hilkat ve ifazelerin aslı olan vahdettir. Eğer zatın batınları makamıyla ilgili ciheti veya o vahdetin mütealliki, zatın batınları olarak mülahaza edilecek olursa ona mübarek “Ahad” ismi ve lafzı ıtlak edilir. Bu yüzden “kul huve’llahu ahad” denmiştir. İmam Sadık (a.s) şöyle buyurmuştur: “Huve” zamir-i şe’n değildir. İlahi hüviyetin gaybı makamına işaret eden bir unvandır. O hakikatin levazımından biri de mübarek “Ahad” ismidir. Gayb’ul-Guyub makamı isim ve resim kabul etmediği için Ehl-i Beyt (a.s), “O’nun isimleri tabirlerdir” diye buyurmuştur. İsm-i şe’n kabulü o zat zuhuruna ait olan vahdetin makamlarından biridir. Hakk veya mutlak vahdet, vahidi taayyün itibariyle külli ve cüz’i isimlerin müsemmasıdır. İsm-i cam’i ise “Allah” ismidir. Bu ismin makamlarından biri mübarek es-Samed ismidir. Bu yüzden Hakk’a “es-Seyyid’ul-Mesmud” denmektedir. Allah ismi ile müteayyin olan zat, bütün esma-i hüsna ve sıfat-i ülya’nın vahdet veya cami’ ciheti olduğundan ve hakkında bir kemal yokluğu düşünülmediğinden kapsamlı es-Samed ismi ile muttasıftır. Mahiyetlerin zatları, zatı gereği içi boştur. Hakk’ın tecellisi itibariyle mahiyetsel sınırla sınırlandırılmış varlıkların vücud ve vücudî işlerden (vücud, ilim, kudret ve diğer kemalî sıfatlar açısından) nasibi zilliyet (gölgelik) türündendir. Zira bütün kemalî sıfatlar zat sahasında zatın aynısı oldukları cihetiyle asla harici tahakkuku kabul etmezler. “Oysa zat sadece aynî vücuda sahip olan şeyler üzerinde eser ve hüküm sahibidir.”

Önceki konularda da söylendiği gibi vücud hakikati, vücud hakikati olduğu cihetiyle ıtlak kaydından münezzeh ve müteayyin olmayan mutlak hakikatle muttasıf olmamaktadır. Bu hüküm hayat, kudret, ilim, irade, kelam, sem’, basar ve diğer külli isimlerde caridir. Örneğin müteayyin olmayan ve ıtlak kaydından münezzeh mutlak bir ilim, vücud aslı veya zat gibi salt gayb ve mutlak meçhuldür. Zat makamında, ahadi zatın aslı gibi sıfatlar hakkında bir ilimden nasib yoktur. Bu asil asla teveccüh etmemek, bazı marifet iddiacılarını zati ilmi inkar etmeye dair korkunç bir uçuruma yuvarlamıştır. Onlar Hakk Teala’nın veya vücud hakikatinin ikinci taayyün veya vahidiyet mertebesi itibariyle ilimle muttasıf olduğunu sanmışlardır. Bazıları ise zatın ilim kaynakları olduğunu söylemişlerdir. Bunlar da gayb’ul-guyub makamı ve vücud hakikati aslının taayyünsüzlük, salt ıtlak ile her türlü kayıttan arınmışlık türüyle ilim, kudret ve diğer sıfatların hakikatinin aynısı olduğuna teveccüh etmemişlerdir. Bütün kabiliyetlerin aslı ve fi’liyatların zuhur menşei olan, ahadi ve vahidi taayyünün kendisinden hâsıl olduğu o vahdet, zatın aynısı olmakla birlikte hadis-i nefs, nefs mahallinde ve nefstedir. Gizlilik zirvesinde zuhurdan haber vermektedir veya zat zuhurunun gereğini ve itibarlarının zuhurunu ifade etmektedir. Vahdani tenzih sözüyle esmaî ve zati kemalin zuhurunu dile getirmektedir. Külli ve cüz’i bütün anlamların, hatta sözlü ve fiili kelimelerin ve lafızların kaynağı konumundadır.

İnsani natık nefis, kendi içinde kendisiyle hadis-i nefs eylemektedir. Bu hadis-i nefs ilk önce zahiri ses ve harf kisvesinde değildir. Ama Hakk’ın zati muhabbetinin gölgesi olan nefsin zati muhabbetinden kaynaklanan sözleri işitme meylinin kabiliyetinin gayb makamında tahakkuk etmiş bulunmaktadır. Bütün faili ve kabili taayyünlerin aslı olan vahdet, hadis-i nefsi, aşk nağmesini ve muhibbi ve mahbubi hakikati içeren sevgiyi işitme kabiliyetine sahib olduğu açısından, cemal ve rahmet hükmünün galebesi, gazab hükümleri ve batınlarından önceliği hasebiyle izzet ve celal çehresinden gayb ve batınlar hükmünün perdesini kenara itmiş ve böylece de ezeli şahidin çehresi gayb halvetinden zuhur sahnesine çıkmıştır. Hazret-i izzet “rahmetim gazabımı geçmiştir” ezgisini terennüm etmiştir. Kendisi gaybî lisan ile bizzat kendisine “subbuhun kuddusun rabb’ul melaiketi ve’r-ruh” ve “rahmetim azabımı geçmiştir” ezgisini okudu ve işitti. Zira o zaman da mütekellim ve sem’i isimleri vahdet hükmünün mağlubu idi. Hadis-i nefs olarak ifade edilen ilk cilve; ilmi gizlilik, yani taayyünlere oranla “la” (hayır) şartıyla icmali ilim mertebesinde zati gizlilik makamı olan isimlerin hakikatlerinin ve kemalî sıfatların batınının anlamlarını içerdiği halde nazil olmuştur.