YENİLGİ VE KAÇIŞ

Yanan bir ocak vardı orada, söndü.

Burada kandil sarardı.

Artık hangi serdengeçti bu kan sağanağının altında

Her an yoğunluğunu artıran

Satranç oynayacak

Evin çatısındaki karanlık kilimde?

                                               Mehdî-yi Ahavân-i Sâlis

Yazık ki

Gücümüz ve  zamanımız

Böylesi zillet verici bir savaşla

Sona erdi.

                                           Ahmed-i Şâmlû

28 Mordâd ihtilali İran tarihinde ve kültüründe yeni baştan bir gev­şeklik ortaya çıkarır. İhtilal rejimi her türlü toplumsal ilişkiyi ortadan kal­dırmaya çalışır. Radyo ve çeşitli yayınlar aracılığıyla düşünce terörünün yanı sıra baskı kurumlarının oluşturulması, yönetimin her türlü düşünce birliği ve toplumsal bağlılığa karşı savaşmak için verdiği uğraşın gösterge­sidir. Muhammed Rıza Pehlevî’nin saltanata geri dönüşüyle birlikte, İran tarihi ve edebiyatı yedi yıl sürecek olan yeni bir kara döneme girer. Bu dö­nemde bü­tün toplumsal ve kültürel merkezlerin yıkılışıyla, toplum yalnız ve korkak bir insan yığını şek­line dönüşür. Güvensizlik ve suizan ortamı toplumsal ilişki­lere egemen olur; korku ve taassup hayatın acılığını artırır. Halkı teslim ol­maya zorlamak için her an giderek artan şiddet, düşünsel dağınıklığın artmasında, bozguna uğ­ramış olan hassas insanların cin­net geçirmesinden ve intiha­r etmesinden başka bir sonuç vermez. Böyle bir sosyo-psi­kolojik ortamda gelişen edebiyat, yenilgiyi ve mevcut gerçeklik­ten kaçışın türlü cilvelerini değişik üslûplarda yansıtır.

1320/1940’lı yılların kavga gürültüsü sırasında aydınlar, ihtilalin gel­me­sin­den önce sarsılmaya başlayan ve ondan sonra tamamen yıkılan ha­yaller kur­muşlar, bir takım umutlara gönül bağlamışlardı. İhtilal geldi çattı, ki­milerini öldürdü, kimilerini darmadağın etti. Canlarını kurtarabi­lenler uzlete çe­kile­rek içine kapanmış hassas insanların ağzından itiraf­nameler yazmaya yö­neldi­ler. Toplumsal yaşam dayanılmaz bir hal aldı­ğında içsel yaşam önem kazandı; dönemin ıstırabı ve dünyayı değiştirmek isteyen bir neslin sonuçsuz ve takat kesici arayışı, karamsar bir roman­tizmden ilham alan eserler kalı­bında sergi­lendi. Bunalımın doruğa ulaş­masıyla, hiçlik ve boşunalık duygusu aydınlara galebe çaldı. 1320-1330/1940-1950’li yılların hoşgörüsü ve heyecanı yerini bir tür şaşkın­lığa bıraktı. (Behrâm-i Sâdıkî, öykülerinin birisinde bozuluşu ve düşüşü bu zamanın en güçlü akımı sayar.) Akıldışı güçlerin övülmesi, içgüdüsel ve cinsel şiddet, hareketin ve toplumsal eğiliminin yerini aldı. Hastalıklı de­neyimlerin vur­gulanması, 20/40’lı yılların siyasete bulanmış gerçekçiliği­nin yerine geçti. İdea­lizm terkedilmiş bir eğilim ha­line geldi; insanî duy­gular in­kâr edildi. Nefsanî istekler ve bir tür saçmacı lezzetçilik insanın değiştirici gücüne duyulan umut­suzluğun bir göstergesi olarak bu döne­min öykülerinin çoğuna karanlık ve ka­ramsar bir hava kattı.

1320/1940’lı yılların sorumlu ve propagandacı edebiyatının kısa süren dö­nemi sona erer. Edebiyatı, estetikçilik ve açık bir sorumsuzluk dalgası kaplar. Sem­bolik, efsanevî, lezzetçi öykülere ve romantik hiççiliğe geri dö­nüş bu yıllar­daki edebiyatın temel özelliği olur.

İran edebiyatı bunalımlı bir dönem geçirmektedir. Yazarlar kendi içle­rinde kaybolmuş, perişan olmuşlardır. Bu dönemin bir yazarı kendi nesli hak­kında şunları yazar: “O, dününü tanımaz, çünkü kaybetmiş, ondan ay­rılmış­tır. Yarınını göremez, çünkü silinmiş ve çalınmıştır. Şimdi ise geçmi­şin hüznünü, geleceğin umutsuzluğunu taşıyan bir dar­boğazda yal­nızlık vardır.”

Toplumun kültürel ortamının daha da daralmasıyla, sanatçı yetişmesi im­kânı da daha bir sınırlanır. Batının nihilist ve yabancılaşmış kültürü İranlı sanatçıyı etkiler. O, daha iyi bir toplumsal ortamı düşünmekten âciz bir şe­kilde, daha umutsuz, daha karamsar bir hale gelir. Bu hiçlik, başı dön­müşlük, ideallerin boşa çıkmasının ve egemen sertlik karşısında du­yulan âcizliğin bir sonucu olan zihinsel düzensizlik, İran edebiyatını ölü­mün ve boşunalığın koyu rengiyle boyar. İnsanî hedefler uğrunda sabırla mücadele etmenin yerini, zorluklara karşı koyma korkusu ve insanları güçsüz gösterme olgusu alır. Günden güne artan hakaretlere katlanan ay­dınlara yapılan dayanılması zor ruhsal baskılar, beraberinde irfan eksikli­ğini ve kuşkuculuğu getire­rek, kötümser fel­sefeler yaratmaya ve mitolojiye yö­nelişe dönüşür. Öyle ki işe yeni başlayan ya da son derece deneyimli olan her yazar, eserini derin göstermek için temsilî anla­tıma ve felsefe yapmaya yönelir.

Bu yılların yazarlarının sarsıcı umutsuzluğu, 30/50’li yılların en par­lak yazarı Behrâm-i Sâdıkî’nin yaratıcı eserlerinde sanatsal bir billurluk kazanır. Onun kısa öyküleri, dönemin acı dolu umutsuzluğunun canlı bir tasvirini or­taya koyar: Cinnete ve intihara doğru sürüklenen yenilgiye uğ­ramış aydınlar, günlük hayatın sertliği insanlıklarını yok etmiş, yüce ide­alleri bile boş ve in­sanlık dışı olan hakir insanlar; hiçbir iletişim ve an­laşma olmaksızın yan yana yaşayan mutsuz, köksüz bireyler, yoksulluk, iş­sizlik ve umutsuzluk yü­zünden birbirinden kopmuş dağılmış aileler... Ça­tıları eskimiş köhne evler, kırık masa ve sandalyeler, hepsi de kâbusa ben­zeyen verimsiz bir dönemin yıkılışını ve umutsuzluğunu toplumsal adalet arzusuyla birlikte yansıtan daha birçok ay­rıntılı tasvirlerle gösterirler. Dö­nem, düşlerin kâbusa dönüş­tüğü, aldatışın ve baş ezmelerin gerçekler üze­rine örtü çektiği bir dönemdir. Yorgun ama aynı zamanda çok iddialı bir neslin umutsuzluktan başka hiçbir şeyi yoktur. Bu ne­sil, toplumsal heye­canların söndüğü, bunalımın ortaya çıktığı yıllarda, tek yüzlü bir yalnız­lık dönemi geçirerek bütün toplumsal so­rumluluklardan yakı­nış aşama­sına ulaşır. Bencillik ve kişisel çıkarlar, her türlü toplumsal ilginin önüne set çeker. Bu karman çorman dünyada herkes birbirinin düşmanı sayı­lır; en verimli güçler kendini savunma uğrunda he­der olur gider. Kötüm­ser­lik ve mistik düşünceler, toplum hayatına ilgisizliği ve kendi gücünü çözüm­le­meyi doğurur.

Yazarın tek gönül avuntusu boşunalığı ve ölümü işlemektir. Üzgün ve mustarip yazar, bütün ideallerini olumsuzlar. Alda­nışla sonuçlanan umut-lar, komediye dönüşen idealler umutsuzluk ve pişmanlık doğurur. Bunca yıkılış, bunca boşa gidiş kendine güveni de yok eder; aydınlar sa­nallık, lezzet ve afyon gibi sığınak arayışlarına girerler. Öfkeden ve inanç­tan eser yoktur; yalnızca umutsuzluk ve korku vardır; bütün insanlığın halini düşünüş tek gönül avuntusudur. Araba, ev, para, kadın aydınların ana hedefi haline ge­lir. “Bir zamanlar kendilerini top­lumsal kalıpların tasa-rımcısı olarak gören ay­dınlar, çabalarının ve etkin­likle­rinin başarı­sızlığını, ideallerinin geçersizliğinin bir göstergesi saydı­lar; şimdi gözle­rine boş ve sonuçsuz görünen bir amaca gönül bağlama korkusu yüzün­den, her şeyde daha gerçek, daha duyumsanır ve ayağı yere basan şeye, yani “toprağa” sığındılar. Kısa bir dönem süren dost­luktan ve uzlaşma­dan sonra, yeniden yalnız başına, dostsuz, yardımcısız kalan ay­dın, kim­sesizliğinin ve şaşkınlığının ilacını, kendisinden kaçıp durduğu şeyde, “aile ocağında” ara­maya başladı. Hayatının tek ideali bir ev ve aile kur­mak, hayatının geri kala­nını karısının ve çocuklarının yanı başında gö­nül ra­hatlığıyla geçirmek oldu.”

Âl-i Ahmed’in yazdıkları, bu dönem aydınlarının genel eğiliminin canlı bir açıklamasıdır: “28 Mordâd’dan sonra bütün dünyayı [evin du­varlarının ar­dında] bıraktım ve evin çatısının altında gökyüzünden bile kaçtım... Aynı günlerde karım da yolculuktan döndü; ikimiz birden döne­min kötülüğünden güvende kalmanın taklidini çıkarmaya başla­dık.”