UBEYD-İ ZAKANİ

           30- ‘Ubeyd-i Zâkânî: Hâce ‘Ubeydullah-i Zâkânî-yi Kazvînî’nin hayatı ve şiirdeki konumu hakkında bundan önce söz edilmişti. Onun en önemli mensur eseri Ahlâku’l-Eşrâf adlı risaledir. Böyle bir ismin seçilmiş olması Hâce Nasîr-i Tûsî’nin Evsâfu’l-Eşrâf kitabı karşısında onu eleştirmek ve küçük düşürmek amacıyla olmuştur. ‘Ubeyd’in bu risaledeki amacı, gerçekte zamanındaki insanların ahlakî bozulmuşluğunu açıklamaktı. Kitabını yedi bölüme ayırdı ve onda eskilerin beğenilen ahlakını, önceki büyüklerin övgüye değer huylarını “Mezheb-i Mensuh” başlığı altında, zamanının büyüklerinin bozulmuşluklarını, ahlaksızlıklarını, çirkinliklerini ve halktan yana olmayışlarını da “Mezheb-i Muhtar” başlığı altında açıkladı. Bu yedi bölüm hakikatte bela yağdıran Cengiz ve onun haleflerinin vahşet saçan dönemleri ve İlhânlılar ile Timurleng saldırısı arasındaki fetret dönemlerinde yaşamış, her türlü rezilliğe ve bozulmuşluğa boyun eğip benimsemiş halkın kötülen-mesini gösteren parlak yedi aynadır.

           ‘Ubeyd’in bir diğer risalesi Rîş-nâme olup çok güzel ve tatlı mazmunlar içerir. Bu risalede nazım ve nesir karışmış, konular yazarın sözlerinin letafeti ve mazmun yaratıcılığıyla beraber olmuştur. Bu risale, “Rîşuddîn Ebû’l-Mehâsin” adında bir kişinin evinin bir tarafının çatlaması ve dışarı çıkmasını konu alan güzel tasvirlerden öteye sakal ve onun ayıpları konusunda birkaç zarif hikayeyi de içermektedir. Risalede yer alan beyit ve mısralar genellikle Farsça atasözlerindendir.

            Bir diğer risalesi Sad Pend adında olup ‘Ubeyd bunu 750/1349 yılında yazmıştır. Bu öğüt kitabında kendi o meşhur üslubuyla eleştirilerini dokundurma şeklinde açıklamış ve müfsit ve kusurlu çağdaşlarını kinaye ve işaretlerle ayıplamaya çalışmıştır.

            Onun bir diğer meşhur eseri Risâle-i Dilguşâ olup ‘Ubeyd’in en ayrıntılı ve en önemli mensur eseridir. Önem açısından Ahlâku’l-Eşrâf risalesi derecesindedir. Bu risale Arapça ve Farsça olmak üzere iki bölüm halinde yazılmış, her bölümü bir miktar kısa hikayelerden oluşur. ‘Ubeyd bu eserinde edebiyatçı mizahçılığını ve şakacılığını bazı eleştirel nüktelerle kullanmıştır.

            Bir başka eseri Risâle-i Ta’rifât’tır. Bu eserde ‘Ubeyd, döneminin toplumsal sınıflarından bazılarını taşıdıkları aşağılık adetleriyle birlikte tanıtmaya çalışmıştır. Ta’rifat-i Molla Du-Piyâze, Risâle-i Ta’rifât’a ben¬zer ve kendi “mulhakat”ıyla, ayrıca “Fransızca birkaç kitaptan nakledilmiş” birkaç satırla birlikte gerçekte aynı risalenin bir devamı ve aynı tarzla derlenmiştir.

           Hiç şüphesiz ‘Ubeyd, tanz, aşağılama, küçük düşürme ve eleştiriye yakın risalelerinde Fars edebiyatı eleştiri tü¬ründe karşılaştığımız en güçlü ve en yaratıcı kişidir. O, bu eleştirilerinde hem tatlı ve tuzlu bir beyana sahiptir hem de istihza, şaka ve hezel şekeriyle örülü zehir dolu dokun¬durmalarını zamanının tüm sosyal sınıflarına yöneltmiş ve onlardan hiçbirini istisna ve muaf tutmamıştır.