Nehcü’l Belağa’nın Şerhleri

       

     

    Bildiğimiz kadarıyla Kur’an’ı Kerim’den sonra Nehcü’l Belağa kadar  dünyadaki kitaplar arasında İslam bilginlerinin dikkatini bu kadar  çekebilen bir başka kitap yoktur. Nehcü’l Belağa hakkında şerh, ta’lik,  tercüme ve bir çok ilgili kitaplar yazılmış çok çeşitli dünya dillerine  tercüme edilmiştir. Bir çok alimler tarafından bazı bölümleri şerh  edilmiş, şiir diliyle ifade edilmiş, hakkında müstedrek kitapları  yazılmış, lügatleri açıklanmış, seçmeler yapılmış, kelimelerinin anlamı  izah edilmiş ve kaynakları belirtilmiştir. Bütün bu hususlarda bir çok  eserler kaleme alınmıştır ve henüz de alınmaktadır. Evet, canlı olmak,  sürekli parlamak ve bilginlerin dikkatini çekmek budur.

   Nehcü’l Belağa’yı merhum Muhaddis Nuri, Seyyid Muhsin Emin, Merhum Şeyh  AbdulHüseyin Emini, Merhum Hacı Şeyh Ağabozorg Tehrani (Razi), Seyyid  Abduzzehra Hatip Hüseyni ve benzeri bir çok ünlü alimler de detaylı  olarak şerh etmişlerdir.

   Merhum Şeyh Tehrani,  tercüme ve şerh hususunda 147 eserden söz etmektedir.[1] Ama o sadece  Şiilerin yazdığı eserleri zikretmiştir. Dolayısıyla da ez-Zeria  kitabının diğer ciltlerinde özel isimlerle yazılmış olan bazı şerhleri  hesaba katmamıştır. Merhum Emini 81 şerh saymış,[2] Seyyid Abduzzehra  Hatip ise 143 şerh, tercüme ve açıklama zikretmiştir.[3] İbn-i Ebil  Hadid’in Şerh-u Nehcü’l Belağa kitabına yazılmış olan beş açıklama,  eser gibi Nehcü’l Belağa’nın bazı şerhlerine yapılan açıklamalar yanı  sıra, eğer bir kimse bütün bu mecmuaları toplar ve birleştirirse  şüphesiz ki 250 den yukarı çıkmaz. Elbette bunlar arasında 20 cildi  bulan eserler de vardır. Şerh-i Huyi ve Şerh-i İbn-i Ebil Hadid gibi.

    Şeyh Nuri, Nehcü’l Belağa’yı şerh eden ilk kişinin Beyhaki olduğunu  ifade etmektedir.[4] Muhaddis Kumi’yi de el-Künye ve’l elkab adlı  kitabında bu görüşü kabul etmiştir.[5] Bizzat Beyhaki de şöyle  söylemiştir: “Benden daha önce hiç bir alim Nehcü’l Belağa’yı şerh  etmemiştir.”

   İbn-i Ebil Hadid ise, Nehcü’l Belağa’yı şerh eden kimsenin Kutb-i Ravendi olduğunu söylemektedir.[6]

    Hakeza Riyaz’ul Ulema kitabının sahibi de bu gö­rüşü kabul etmiştir.  Ama hiç şüphe yok Seyyid Razi’nin çağdaşı olan Ali b. Nasır’ın, A’lam-u  Nehcü’l Belağa kitabı Nehcü’l Belağa hakkında yazılan ilk kitaptır.  Seyyid Muhsin Emin ise onun “el-Mearic fi Şerh-i Nehcü’l Belağa” adlı  bir kitabı olduğunu da ifade etmektedir.[7] Şimdi de zahiren Ehl-i  Sünnet ve’l Cemaat’tan olan (kalplerini Allah daha iyi bilmektedir) ve  Nehcü’l Belağa’yı şerh eden bazı alimlerin adını zikretmek istiyoruz.

       

     

    1- Muhammed b. Amr, Fahr-u Razi adıyla tanınmış ve H. 606 yılında vefat  etmiştir. Kıfti’nin Tarih’ul Hukema kitabında dediği üzere şerhi yarım  kalmıştır.

   2- İbn-i Ebil Hadid adıyla tanınan Abdulhamid b.  Muhammed Mutezili Medayini ise 656 yılında vefat etmiş ve şerhini dört  yıl sekiz ayda bitirmiştir. Bu şerh oldukça kapsamlı tam ve hatta  mevcut şerhlerin en iyisinden sayılmaktadır. Hatta bazı Şia alimleri  ise onun kitabına özet eserler yazmışlardır: İkd’un-Nezid, Selasil’ul-  Hadid ve er-Red-i Ali b. Ebil Hadid gibi.

   3- Yazarının  sadece bazı Ehl-i Sünnet alimleri olduğu belirtilen ve Astane  Kütüphanesinde bulunan en-Nefais fi Şerh-i Nehcü’l Belağa adlı kitap.

    4- Mutevvel İrşad ve Tehzib’ul Mantık kitaplarının sahibi olan ve hicri  792 yılında vefat eden Molla Saduddin Taftazani Şafii.

   5- Keşf’uz-Zunun kitabında yer aldığı üzere hicri 922 yılında ölen Kıvamuddin Yusuf b. Ha­san Kazi-i Bağdadi.

   6- Sahihi Buhari’ye şerh yazan ve hicri 650 yılında ölen lügat ve hadis alimlerinden olan Ha­san b. Muhammed Sagani Hanefi .

   7- Hicri 1322 yılında ölen Mısır Müftüsü Şeyh Muhammed Abduh.

   8- Muhammed Abduh’un şerhini, İbn-i Ebil Hadid’in şerhinden eklerle nakleden Muhyiddin Hayyat.

   9- El-Ezher Üniversitesinin Edebiyat fakültesi öğretim üyesi Muhammed Muhyiddin.

   10- Nehcü’l Belağa’nın zor kelimelerini şerh eden Üstat Muhammed Hasan  Nail Mersefi, Talik eseri hicri 1328 yılında Mısır’da basılmıştır.

  11- Muhammed Ebul Fazl İbrahim. Şerh-i iki cilt olup H. 1383 yılında Daru İhya’İl Kütüb’il Arabiyye’de basılmıştır.

   Sünni veya Şii bütün bu alimlerin hepsi de yazdıkları kitapların  önsözünde, Nehcü’l Belağa kitabının Hz. Ali’nin sözleri olup, Seyyid  Razi tarafından bir araya getirildiğine kesin bir şekilde inandıklarını  dile getirmişlerdir. Hatta Şeyh Muhammed Abduh, Nehcü’l Belağa’nın  içindeki kelimelere dayanmakta ve bunlarla lügat ehli aleyhine deliller  getirmektedir. 195. hutbenin içinde yer alan bazı cümleler hakkında  edebiyatçıların yanıldığını ve Hz. Ali’nin sözünün hüccet olduğunu dile  getirmiştir.