Mantık

 Bu iki yüzyıl, mantık ilminin adabu’l-bahs, münazara, tar­tışma ve bu ilmin diğer tüm dallarındaki ders kitaplarının düzenlendiği dönemdir. Bu dalın en önemli temsilcisi Hâce Nasîruddîn-i Tûsî, bu ko­nudaki Esâsu’l-iktibâs adlı Farsça kitabın sahibi olarak bu ilmin bu dille yazılması temelini sağlamlaştırdı. 642/1244 yılında yazılmış söz konusu bu kitap, Ruknuddîn Muhammed b. Ali Fârsî-yi Esterâbâdî tarafından Arapçaya tercüme edildi. Buna ilave olarak Hâce, mantık ilmi alanında Tecrîd ve Makûlât-i ‘Aşer adlı iki kitabı da Farsça yazdı. Necmuddîn Debîrân (Ebû’l-me‘âlî veya Ebû’l-Hasan Ali b. Ömer b. Ali Kâtibî-yi Kazvînî, ö.675/1276), Risâle-i Kavâ‘id ve onun şerhi olan Bahru’l-Fevâid adlı eseri ve Şemsuddîn Muhammed Sâhibdîvân adına Şemsiyye adlı eseri mantık ilmi alanında yazdı. Şemsiyye üzerine Allâme Taftazânî, Kutbuddîn Râzî-yi Buveyhî ve Allâme-i Hillî şerhler yazmışlardır. Kadı Azududdîn Îcî (ö.756/1355), mantık alanında Âdâbu’l-bahs adlı bir kitap yazdı ki buna da birçok şerhler yazıldı. Allâme Kutbuddîn Şîrâzî de Durretu’t-tâc adlı eserinin bir bölümünde mantıkla ilgilenmiştir. Sirâcuddîn Mahmûd Urmevî (ö.682/1283), mantık ilmi alanında Matla‘u’l-Envâr, el-Minhâc ve Beyânu’l-hak adlı kitaplarını kaleme al­mıştır. Afzaluddîn b. Nâmâver el-Huncî’nin (ö.649/1251) Keşfu’l-esrâr an Gavâmizu’l-efkâr adlı kitabı da bu ilim üzerine yazılmıştır. Allâme Kutbuddîn Muhammed b. Muhammed Buveyhî-yi Râzî (ö.766/1365), Tahrîru’l-Kavâ‘idi’l-Mantıkiyye ve Levâmi‘u’l-esrâr fi Şerhi Matâl‘i’l-Envâr adlı iki kitabına ilave olarak Külliyât-ı hams konusundaki Risâle fi Tahkîki’l-külliyât ve Risâle-i Tahkîk-i Delâlât, Risâle-i Tahkîki Tasavvur ve Tasdîk ve Tahkîk-i Musavvarât adlı eserlerini de mantık konusunda yazmıştır.

İran’ın meşhur edip, mantıkçı ve kelamcısı Sa’duddîn Taftazânî (ö.792/1390), Tehzîbu’l-mantık ve’l-Kelâm adlı kitabını 789/1387 yılında yazdı. Bu kitabın mantık ile ilgili bölümü hızla meşhur oldu ve her tarafa yayılıp ders kitapları arasına girdi. Onun üzerine birçok şerhler ve haşi­yeler yazıldı. Bunlardan birisi de Celâluddîn Devvânî’nin (ö.908/1502) yazdığı şerhtir. Sözünü ettiğimiz bu dönemde mantık ilminin tartışmacı­lar arasında söz gücünün yeterliliği konusunu işleyen münazara ilmi veya âdâbu’l-bahs dalları konusunda yada tartışmacı kişiye söylemek istediğini en etkin ve en güzel şekilde söyleme gücü veren cedel ilmi gibi dallarda kitaplar yazıldı. Bu alandaki kitaplardan birisi, münazara alanında Kadı Azududdîn Îcî’nin (ö.756/1355) kaleme aldığı Risâle-i Âdâbu’l-bahs adlı eser olup bunun üzerine çeşitli şerhler yazıldı. Cedel ilmi konusunda da Fahr-i Râzî’nin öğrencisi Esîruddîn Ebherî’nin (ö.663/1265) el-Mugnî ve Tehzîbu’n-neket adlı kitaplardır. Bu yazar, mantık ilmi konusunda da Îsâgocî ve Tenzîlu’l-efkâr fi Ta’dîli’l-esrâr adlı eserleri kaleme almıştır. Bir başka eser, Burhânuddîn Nesefî’nin (ö.684/1285) cedel konusunda kaleme aldığı el-Fusûl adlı kitaptır. Tevârîhu’l-cedeliyye ve hilaf ilmi ko­nusundaki Menşeu’n-nazar adlı kitaplar da bu alime aittir.