MUHAMMED-İ ZEYDERİ

6- Muhammed-i Zeyderî: “Muhammed-i Zeyderî” veya “Şihâbuddîn-i Nesevî” olarak bilinen Şihâbuddîn Muhammed b. Ahmed b. Ali b. Muhammed Munşî Hurendizî-yi Zeyderî-yi Nesevî, VII/XIII. yüzyı­lın ilk yarısının çok tanınmış yazarlarından ve büyük inşacılarındandır. Horasan’ın büyük ailelerinden bi­rine mensup olup Zeyder şehri yakınla­rında “Hurendiz” adında bir kaleleri vardı. Zeyder, Nes­â şehrinin önemli nahiyelerinden olduğu için nesebi Hurendizî, Zeyderî veya Nesevî yada bunların tümüyle yazılmıştır. Öğrenimi, Hora­san’da, belki de doğum ye­rinde çeşitli ilim dalla­rında özellikle de Fars ve Arap edebiyatında, risale ve inşa ilmi alanında olmuştur. Gençliğinde bir süre yerel yöneticilerin hizmetinde yaşamış, Moğol saldı­rıları sırasında bir süre doğduğu çevrede başıboş dolaşmıştır. 622/1225 senesinde kendi mahdumu, Nesâ hakimi Nâsıruddîn Hamza b. Muhammed ta­rafından çeşitli hediyelerle Giyâsuddîn Harezmşah’ın dergahına gitmekle görevlendirilmiştir. Fakat yolda Celâluddîn Harezmşah’ın ordusuna ka­tılır ve onun sarayının ileri gelenlerinden ve etkin şahsiyetlerinden olur. Celâluddîn’in Tatar ordu­suyla 628/1230 yılındaki son karşılaşmasında o da mahdumu gibi kaç­mayı uygun gördü ve bir süre Anadolu şehirlerinde başıboş dolaştı. Niha­yet so­nunda “Meyyâfârikîn”de Kürt Eyyubîleri padişahla­rından el-Me­like’l-Muzaffer Şihâbuddîn Gâzî’nin yanına gitti ve burada ünlü ve değerli kitabı Nefsetu’l-Masdûr’u 632/1234 yılında Farsça olarak, Sîretu Celâluddîn-i Minkubirnî adlı kitabını da 639/1241 yılında Arapça olarak yazdı. Daha sonra buradan Halep’e gitti. 647/1249 yılı dolaylarında Ha­lep’te vefat etti.

Sîretu Celâluddîn-i Minkubirnî adlı kitabı Tatarlar, Moğollar ve Sul­tan Muhammed Harezmşah’ın saltanatı ve 628/1230 yılına kadarki olay­lar konusunda faydalı bilgiler içermektedir ki bu olayların çoğuna gözle­riyle şahit olmuştur. Bundan dolayı da bu eserin önemi büyüktür. Bu ki­tap yazıldıktan kısa bir süre sonra zamanın Farsça yazan bir inşacısının eline geçmiş ve büyük bir us­talıkla Farsçaya tercüme edilmiştir[1].

Şihâbuddîn Zeyderî’nin Nefsetu’l-Masdûr adlı kitabı Fars tarihi ve edebiyatının güvenilir kitaplarından sayılır. Yazar, bu eserini Celâluddîn Harezmşah’ın halinin aı verici sonun­dan haberdar olduktan ve sultanın dönemi sona erdikten sonra hem sultan için hem de yazarın kendisi için gerçekleşen zorluk ve sıkıntıları üzerine yazmıştır. Bu ki­tabın inşası çok akıcı, açık, anlaşılır ve tatlı olup burada Arap dili ve edebiyatından aşırı denecek derecede yararla­nılmıştır. Bununla birlikte bazı bölümleri çok güzel Farsça ibareler içermekte, yazarın Fars dilinde sahip olduğu ye­tenek ve becerisini göstermektedir. Yazar bu kitabında teşbihler, istiareler ve bir kısım şiir sanatlarıyla da uğraş­mış, kimi zaman nesrini güzel Fars şiiri eşiğine ulaştırmış­tır. Genel olarak Fars edebiyatının en iyi örneklerinden bi­rini ortaya çıkarmıştır[2].