İLMİN DURUMU

Genel Değerlendirme

 Tatar ve Moğol saldırıları, İran’ın doğu­sunda ve batısında bulunan vahşi ırkların ülkemize yaptıkları tüm saldı­rılar gibi İran’dan sayısız şehir ve işlek yerleri yerle bir hale getirdi, ken­dinden geriye çöküş ve viran olmuş yerler bıraktı. Bu temelden sarsıcı saldırı, bir anda viran olan yerlerde medreseleri ve ilim merkezlerini or­tadan kaldırdı. Tamamıyla viran olmamış yerlerde de halkın yoksulluğu, perişanlığı ve düzensizliği onların ortadan kalkması için bir sebep oldu. İran bilimine yapılmış olan bu vahşice saldırıların talihsiz etkisi, Tunuslu ünlü düşünür İbn Haldun’un el-‘İber adlı kitaba yazdığı ünlü Mukad­dime’sinde, ayrıca Cuveynî’nin Târîh-i Cihânguşâ’sında açıkça görülür.[1] Fakat işin sevindirici yanı İran’ın sözkonusu kültür sığınaklarında medre­selerin, ilmî merkezler ve alimlerin geriye kalmış olması ve eskiden kalma ilmî geleneklerin burada devam ettirilmeye devam edilmesiydi. Bunun yanında Moğolların şeytanî fitnelerinin ateşi sönmeye yüz tuttuğunda ye­niden alimler ve ilim isteklileri perişanlıktan kurtuldu, yavaş yavaş bu bölgelerde toplanmış olan İranlıların çabalarıyla ilim pazarı az da olsa bir canlılık buldu. Ayrıca tamamen ortadan kalkma afetinden kurtulmuş olan bölgelerde o eski medrese ve mescitler kendi imkanlarıyla ayakta durdu­lar. Moğol dönemi İran’ında az veya çok medreselerin kalmış olması da bundandı.