1. Elestiri

Kesmenin Insan Vasita­siyla Olmasinin Gerekliligi.

Elestirinin Açiklamasi:     

Hiç süphesiz kesilen hayvanin helal olusu kesme isinin insan vasitasiyla gerçeklestigi takdird­edir; konuyla ilgili ayet ve rivay­etler bu hususua açikliyorlar.     

Allah Teala Kur'an'da söyle buyuruyor:     

"Ölü eti, kan, domuz eti, Al­la­h'dan baskasi adina kesilen, bogulmus, vurulmus, yüksek bir yerden düsmüs, boynuzlanmis, yirtici hayvan tarafindan yen­mis, .... (henüz canliyken yetisip) kestik­leriniz hariç, dikili taslar üzerine bogazlanan (hayvanlar) ve fal ok­lariyla kismet aramaniz size haram kilindi."     

Ayetin sonunda yeralan "Kestikleriniz hariç" diye geçen istisna ister bütün önde geçen bölümlere ait olsun ister sonuncu bölüme ait olsun, kendiliginden meydana gelen hayvanin ölümü (murdar olusu)nün çesitlerinden sonra zikrolmasi, kesimin insan vasitasiyla olmasi gerektigini ifade ediyor.     

Eger istisna yalniz son bölüme ait olursa ayetin anlami söyle olur: ''Yirtici hayvanlar tarafindan yenmis hayvan, ancak sizin can­liyken yetsip kestiginiz takdirde helal olur.'' Herha­lukarda ayetten kes­menin insan ta­rafindan gerçek­lestigi takdirde kesi­len hayvanin helal olacagi an­lasiliyor;     

Sayet "Avci hayvanlarin sizin için tuttuklarindan da -üzeriler­ine Allah'in adini anarak- yeyin." ayetinden de ayni sey kastediliyor. Yani av köpekleri egitildikleri için avi sahipleri için yakalarlar; bu yüzden de yine avlamak isi insan tarafindan gerçeklesmis sayilir. Böylece hem hayvani kesmenin ve hem de avin insan tarafindan gerçeklesmesi sarttir.     

Bir çok rivayetten de ayni konu anlasilmaktadir; bu rivay­etlerden bazilarinin senedi de sahihtir.     

Bu rivayetler kisaca sunu ifade etmektedirler:     

Eger kendiliginden veya diger bir hayvanin vasitasiyla hayvanin ruhu bedeninden ayrilirsa bu ye­terli degildir; ancak ölümden önce bir insan ona diri iken ulasir ve onu zebh ederse o zaman ye­terlidir.     

Buna göre, hayvani kesme olayinin insan tarafindan gerçek­lesmesinin sart oldugunda süphe yoktur. Öte yandan makine ve gelismis araçlar vasitasiyla yapilan kesme olayinin insan degil sözkonusu makine veya araç vasitasiyla yapildiginda süphe olmadigina göre bu tür kesmeler ayette geçen "...Munhanike (bogulmus)..." ve "...Mutereddiye (yüksek bir yer­den düsmüs)..." gibi haram olan hayvan­lardan sayilir.     

Cevap     

Yukaridaki süphe, insanin bu araçlardan yararlanmasinin, kesme eyleminin insan tarafindan degil araç tarafindan gerçek­lestiginin söylen­mesine  sebep olacagi ihtimalinden kaynak­laniyor. Ama bu dogru degildir. Bir eylemin (kendi iradesi­yle hareket eden) bir fail (kisi) ta­rafin­dan gerçeklestiginin söyle­ne­bilmesi için gerçeklesen isin onun iradesine bagli olup onunla iradesi arasinda baska bir irade ve ihtiyarin girmemesi yeterlidir, sonucun ona maledilmesinde iradi isiyle sonuç arasindaki sürenin az veya çoklugu etkisizdir. Nitekim tekvini (varolustan gelen) vasita­larin (araçlarin) bulunusu da bunda bir seyi degistirmez. Bu yüzden eger bir sahis en gelismis araçlarla birini öldürürse yine de o sahis katil sayilir ve katl (öldürme) olayinin o araci kulla­nan sahis tarafindan gerçek­lestirildiginden süphe edilmez; tipki  biçak ve hançer gibi en ilkel ara­çlarla birini öldüren sahis gibi.     

Bir biçakla veya hançerle özel bir biçimde hayvanin bogazini kesmek olan zebhde araç kullan­mayi, katlde araç kullanmaga benzetilmesini elestirerek katl olayinda araç kul­lanilsin-kul­lanilmasin fiilin katile nisbet ve­rilmesi, zebhide de ayni seyin geçerli olmasini gerektirmez'' demek dogru degildir. Çünkü "zebh" hayvanin bogaz damar­larini kesmek yoluyla ruhunun bedeninden ayril­masindan baska bir sey degildir; ister bu is  biçak ve hançer gibi basit araçlarla gerçeklessin isterse de gelismis araçalrla, önemli olan bunun in­sanin iradesine dayan­masidir.     

Yine hadis ve ayetlerde geçen zebh kelimesi her hangi bir açik­lama ve kayitla birlikte geçmediginden ve mutlak bir sekilde kullanildigindan (hadislerin söylendigi dönemde) yaygin olan zebh çesidini yani gelismis araçlardan yararlanmanin sözkonusu olmadigi zebhi ifade et­tigini demek veya, insanin her hangi bir araç olmadan bu isi yapmasinin sart olacagi ihtimali aradayken te­melde delillerde geçen zebhin mutlak oldugu söylenebilmez ve böylece delil bu yönden belirsiz (mücmel) olur demek dogru degildir.     

Çünkü birinci elestirinin ce­vabinda söyle söylenir: Bir çesidin (elle olan zebh gibi) çok­lugu (yaygin olusu) delillerdeki mutlak geçen bir lafzin (zebhin) o çesidi ifade ettigini söylemeye sebep olmaz, kelimenin mutlak kullanisina itibar edilir ve her çesidi kapsadigi söylenir.     

Ikinci elestirinin cevabi ise, bir ihtimalin varligi hadislerde geçen zebhi el ile kesmeye sinirlamaya delil olmaz. Özellikle, hükmün konusu olan zebh veya müslümanin kestigi hayvan, tabiri kullanilan rivayet­lrdeki hükmü el ile kesmege sinirlandirmaya delil olmaz.