KUR'AN VE HADIS AÇISINDAN ANA-BABAYA IYILIK VE SAYGI

Ana-babaya iyilik etmenin ve onlara karsi saygili davranmanin Islam'da özel bir konumu vardir. Allah Teala Kur'an-i Kerim'de, Peygamber-i Ekrem (s.a.a) ve Ehl-i Beyt Imamlari (aleyhum'us selam) da sözlerinde ana-babaya iyilikte bulunmayi ve onlara karsi saygili davranmayi tekitle tavsiye etmislerdir.

Allah Teala ve on dört masumun haklarindan sonra, insanin üzerinde en çok hakki olanlar anne ve babadir. Bu konunun Kur'an ve hadislerde özel bir yeri vardir. Bu konu bir çok alimler tarafindan genis bir sekilde ele alinmistir. Ama biz, çok genis olan bu konuyu ele alip, ayet ve hadislerden yararlanarak onu kisa bir sekilde sizlere aktarmaya çalisacagiz. Zikredecegimiz bu ayet ve hadisler, insaallah bizlere birer hidayet mesalesi ve kilavuz olurlar

Kur'ân Açisindan Ana-Babaya Iyilik ve Saygi

Kur'an'da, ana-babaya iyilik ve saygi hakkinda 13 ayet zikredilmistir. Alti yerde “Ihsan” ve “Hasen” kelimeleriyle onlara iyilik etmegi emretmektedir. (1)

Biz burada örnek olarak sadece bir ayeti zikredecegiz. Allah Teala Isra suresinin 23. ve 24. ayetlerinde söyle buyuruyor:

 “Senin Rabbin, O'ndan (Allah'tan) baskasina kulluk etmenizi ve anne-babaya iyilik etmegi emretti. Sayet onlardan biri veya ikisi senin yaninda ihtiyarlik çagina ulasirsa, onlara: “Öf” bile deme ve onlari azarlama; onlara güzel söz söyle. Onlara merhametle alçak gönüllülük kanadini ger ve de ki: “Rabbim! Onlar beni küçükken nasil terbiye ettilerse sen de onlara öylece merhamet et.”

Görüldügü gibi Allah Teala mezkur ayette; anne ve babaya, “Öf” bile demeyin buyurmaktadir. Yani onlari incitecek en küçük söz ve hareketten bile kaçinin buyuruyor. Öf sözcügü, rahatsizligi ifade eden en küçük ve hafif bir tabirdir.

Imam Sadik(a.s) bu ayetle ilgili söyle buyurmustur:

“Eger Allah Teala, (anne-babayi incitmek hususunda) öf kelimesinden daha küçük bir seyin oldugunu bilmis olsaydi, mutlaka ondan da nehy ederdi; öf, anne-babaya karsi gelme ve onlari incitmenin en küçük ve hafif olanidir. Insanin anne-babasina keskin bir sekilde bakmasi da akk-i valideynden (onlari incitmekten)dir.” (2)

Bu rivayetten, anne-babaya saygisizlik yapmamanin ve onlara karsi ne kadar yumusak ve sefkatli davranmanin gerekliligi iyice ortaya çikmis oluyor.

Anne-babaya ihtiram etmenin ne kadar genis manali oldugu su hadisten de iyice anlasilmaktadir:

Bir adam Resulullah (s.a.a)'ten babanin oglun üzerindeki hakki nedir? diye sordugunda Resulullah (s.a.a) cevaben söyle buyurdular:

“Babanin oglun üzerindeki hakki; onu ismiyle çagirmamasi, onun önünde yürümemesi, ondan önce oturmamasi ve ona (babasina) sövülmesine sebep olmamasidir.” (3)

Sözün kisasi su ki anne-babaya imkan dahilinde olan her çesit iyilik ve ihtirami yapmak ve onlari inciten her çesit söz ve hareketten kaçinmak, kaçinilmaz dini ve vicdani bir vazifedir.

Elbette eger anne-baba evlatlarina Allah'in emrettigi seylere karsi bir söz söylerlerse, o zaman onlara o hususta itaat etmek farz degildir.

Hadis ve Rivayetler Açisindan Anne-Babaya Iyilik ve Saygi

Anne-babaya iyilik ve ihtiram etme konusunda Peygamber (s.a.a) ve Ehl-i Beyt Imamlarindan pek çok hadisler nakledilmistir. Biz burada on dört masumdan nakledilen yüzlerce hadisten sadece on dört tanesini, kendimize hidayet mesalesi olmasi ve onlari kilavuz edinmek için naklediyoruz:

1- Imam Sadik (a.s)'in ögrencilerinden birisi Imam (a.s)'a; “En iyi is hangi istir?”diye  sordugunda Imam (a.s); “Namazi vaktinde kilmak, ana-babaya iyilik etmek ve Allah yolunda cihat etmektir.” (4) buyurdular.

2- Ammar bin Yahya söyle diyor:

Imam Sadik (a.s)'a arz ettim ki, oglum Ismail bana iyilik ediyor (yardimda bulunup bana nisbet iyi davraniyor). Imam (a.s) bu sözüme karsilik söyle buyurdular: “Oglun Ismail'i seviyordum, simdi (sana iyi davrandigi için) onu daha çok seviyorum.”

Imam (a.s) sonra söyle buyurdular:

Peygamber (s.a.a)'in süt kiz kardesi O Hazretin yanina geldi, Hz. Peygamber onu görünce hosnut ve mesrur oldu, sonra abasini onun için yere sererek onu o elbisenin üzerinde oturttu. Daha sonra ona yönelip güler yüzle sicak bir sekilde onunla konusuyordu. Nihayet o kalkip gitti. Daha sonra süt kardesi geldi. Resulullah (s.a.a) onun da sicakça hal ve hatirini sordu, ama (süt kiz kardesine) takindigi tavri ona karsi takinmadi (ona gösterdigi ilgiyi süt kardesine göstermedi). Bir adam, bu farkli davranisin sebebini Hazretten sordu. Resulullah cevaben söyle buyurdular: “Çünkü o kiz kardes, ana ve babasina bu kardesine nispeten daha iyi davraniyordu.” (5)

3- Resulullah (s.a.a) ana-babayi razi etmek ve onlari öfkelendirmekle ilgili söyle buyurmustur:

“Kim valideynini (ana-babasini) razi ederse süphesiz Allah'i razi etmistir; kim de onlari öfkelendirirse süphesiz Allah'i öfkelendirmistir.” (6)

4- Resulullah (s.a.a) anne- babanin yüzüne sefkatle bakanin sevabi hususunda söyle buyurmustur:

“Kim ana-babasinin yüzüne sefkat ve merhametle bakarsa, Allah Teala onun için makbul olan bir haccin sevabini yazar.” (7)

5- Ana-babaya iyilik ve ihsan etmek, onlar öldükten sonra da gereklidir. Bu hususta bir çok rivayet vardir. Biz onlardan sadece bir tanesini naklediyoruz:

Imam Sadik (as) söyle buyurmustur:

“Bazi insanlar baba-anasi hayatta iken onlara iyilik ediyor; ama onlar öldüklerinde onlarin borçlarini ödemiyor ve onlar için Allah'tan magfiret dilemiyor. Iste bundan dolayi Allah Teala onu, akk'ul- valideyn (ana-babasina asi bir kimse) olarak sayiyor. Ama bazen bazi insanlar, ana-babasi hayatta iken onlara karsi sert ve asidir. Ama onlar öldüklerinde, onlarin borçlarini ödüyor ve onlar için magfiret diliyor. Allah Teala böyle bir adami ana-babasina iyilik yapan bir kimse olarak yaziyor.” (8)

6- Resulullah (s.a.a) ana-babaya iyilik etmenin faydasina deginerek söyle buyurmustur:

“Ana-babaya iyilik etmek ömrü çogaltir, yalan konusmak rizki azaltir, dua ise kaza-kaderi geri çevirir.” (9)

7- Yine Resulullah (s.a.a), ana-babaya hizmet ederek cenneti kazanamayan kimseler hakkinda üç defa tekrarlayarak söyle buyurmustur:

“Ana-babasindan biri veya onlarin her ikisi onun yaninda yaslanmis çagina ulasmis olup da (onlara hizmet ederek ) cennete giremeyen kimsenin burnu topraga sürülsün (hor ve hakir olsun).”(10)

8- Imam Cafer Sadik (a.s) ana-babasini döven kimse hakkinda söyle buyurmustur:

“Ana- babasini döven kimse, Allah'in rahmetinden uzaktir, Allah'in rahmetinden uzaktir; ana- babasina asi olan kimse Allah'in rahmetinden uzaktir, Allah'in rahmetinden uzaktir!” (11)

9- Resulullah (s.a.a) bir hadiste söyle buyurmustur:

“Üç seyde hiç kimse için ruhsat yoktur: Ana-babaya, ister Müslüman olsun ister kafir, iyilik etmek; ahde, ister Müslüman olsun ister kafir vefa etmek; emaneti, ister Müslüman olsun ister kafir, sahibine geri çevirmek.” (12)

10- Imam Sadik (a.s) ana-babasina kizgin bir sekilde bakan kimse hakkinda söyle buyurmustur:

“Kim ana-babasina, ona zulmettikleri halde kizgin bir sekilde bakarsa, Allah Teala onun namazini kabul etmez.” (13)

11- Resulullah (s.a.a) ana-babaya asilik hakkinda söyle buyurmustur:

“Sakin ana-babaya asi olmayin; çünkü bin yillik bir mesafeden hissedilen cennetin kokusunu, ana-babaya asi olan ve akrabalarla iliskiyi kesen kimse... alamayacaktir.” (14) (Cennetin kokusunu almaya liyakati olmayan bir kimse, artik cennete nasil girebilir!!)

12- Yine Resulullah (s.a.a) söyle buyurmustur

“Babalariniza iyilik edin ki, ogullariniz da size iyilik etsinler; iffetli davranin ki, kadinlariniz da iffetli olsunlar.” (15)

13- Imam Zeyn'ül- Abidin (a.s) da baba hakkiyla ilgili söyle buyurmustur:

“Babanin senin üzerindeki olan hakki sudur: Bilmelisin ki baban, senin kökündür ve sen ise onun dali. Eger baban olmasaydi sen de olmazdin. Kendinde hosuna giden bir sey gördügünde, bil ki baban bu nimetin köküdür. Bu nimet degerince Allah'a hamd ve sükret. Kuvvet ancak Allah'tandir.” (16)

14- Yine Imam Zeyn'ül- Abidin (a.s) anne haklari hakkinda söyle buyurmustur:

“Annenin senin üzerindeki hakki sudur: Bilmelisin ki, o hiç kimsenin digerini tasimadigi bir yerde (karninda) seni tasimistir. Hiç kimsenin baskasina vermedigi yüreginin meyvesinden sana yedirmis ve seni seve-seve kulagi, gözü, eli, ayagi, saçi, derisi ve (kisacasi) bütün azalariyla korumustur. Hamilelik döneminin bütün zorluk, dert, elem ve gamlarini yüklenen de yine o olmustur. Sonra Rabbin seni ondan ayirip yeryüzüne getirmistir. Aç kalip seni doyurmaya, çiplak kalip seni giydirmeye, susuz kalip sana su vermeye, güneste kalip seni gölgede tutmaya, zorluklar çekerek seni nazlica yetistirmeye, uykusuz kalarak seni tatli-tatli uyutmaya razi olan yine o olmustur. Karni sana yuva, etegi örtü, gögsü su kabi, cani siper, dünyanin sicaklik ve sogukluna, senin için bizzat kendisi tahammül eden yine de o olmustur. Öyleyse bu iyilikler miktarinca ona tesekkür etmelisin. Bunu Allah'in yardimi olmaksizin yapman mümkün degildir.” (17)

Anne ve Babanin Çocuklari Üzerindeki Seksen Hakki

Baba ve annenin, evlatlari üzerinde 80 haklari vardir; bunlardan 40 tanesi hayatlari zamaninda, 40 tanesi ise öldükten sonradir. Hayatlari zamanindaki olan  kirk haktan on tanesi beden, on tanesi dil, on tanesi kalp, on tanesi de mal ile iliskilidir.

Bedenle iliskili olan on hak:

1- Hizmet etmek.

2- Ihtiramlarini korumak.

3- Onlarin önünde degil arkalarinda oturmak.

4- Onlarin emir ve nehiylerine, Islam'in emirleriyle çelismedigi takdirde itaat etmek.

5- Müstahap orucu onlarin izniyle tutmak.

6- Onlarin rizayeti (istegi) olmaksizin, vacib-i ayni disinda yolculuga çikmamak.

7- Onlar geldiklerinde ayaga kalkmak, otur demedikçe oturmamak ve onlardan asagida oturmaya çalismak.

8- Yolda yürüyünce onlardan öne geçmemek; yol çamur, buz, karanlik ve tehlikeli olursa o baska.

9- Daima sefkatle onlarin yüzüne bakmak.

10- Onlarin hizmetinde olmaya hazir olmak.

Dille iliskili olan on hak:

1- Onlarla yumusakça konusmak.

2- Sesi onlarin üzerine yükseltmemek (yüksek sesle konusmamak).

3- Çok konusarak gevezelik ve edepsizlik yapmamak.

4- Onlari isimleriyle çagirmamak; annecigim ve babacigim demek.

5- Onlarin sözlerini kesmemek; sözlerinin arasina girmemek.

6- Onlarin sözlerini reddetmemek.

7- Emir ve nehiy edercesine onlara hitap etmemek.

8- Onlarin üzerine bagirmamak.

9- Onlara öf bile dememek ve onlara sirt çevirmemek.

10- Onlarla edepli konusmak, onlara dokunabilecek sözlerden kaçinmak ve onlara sürekli dua etmek.

Kalple iliskili olan on hak:

1- Onlara karsi yumusak kalpli ve merhametli olmak.

2- Onlarin senin hakkinda haksizlik yaptiklarini zannetsen dahi onlari sevmek; hatta onlari sevenleri bile sevmek.

3- Onlarin hosnut olmasiyla hosnut olmak.

4- Onlarin gamina ortak olmak ve dertleriyle dertlenmek.

5- Onlari üzecek bir sekilde onlarin düsmanlariyla dost olmamak.

6- Onlarin yanlis konusmalarindan dolayi onlardan incinmemek.

7- Onlara karsi sinirlenmemek; dövseler bile onlarin elinden öpmek.

8- Onlarin haklarini yerine getirmis oldugunu zannetse dahi kusur etmesinden endiselenmek.

9- Kalbinde onlarin rizayetlerini kazanmayi amaçlamak; ona eziyet etmis olsalar dahi yasli olduklarinda onlara eziyet etmegi akildan bile geçirmemek.

10- Onlarin zahmet, fakirlik ve hastaliklarindan bikmis olsa dahi kalpten onlarin ömrünün uzunlugunu istemek.

Mal ile iliskili olan on hak:

1- Onlarin elbisesini kendi elbisesinden önce temin etmek.

2- Onlara, kendi yemeginden, hatta daha iyisinden yedirmek.

3- Onlarin borçlarini ödemek.

4- Onlarin yol masraflarini ister farz olsun ister müstahap karsilamak.

5- Ölmüs olurlarsa, boyunlarinda hac, namaz ve oruç olursa, onlardan taraf o amellerin kazasini yapmak veya baska birisine yaptirmak.

6- Evleri yoksa onlara ev temin etmek veya oturdugu evlerin kirasini vermek.

7- Ihtiyaç duyduklarinda ihtiyaçlarini gidermeleri için, kendi malindan onlarin yaninda mal ve para birakmak.

8- Onlarin doktor ve ilaç paralarini vermek; evlerini tamir etmek; damlarinin karini dökmek vs. islerinde yardimda bulunmak.

9- Kendi maliyla onlarin izzet ve sereflerini yüceltmek.

10- Kendi malini onlarin mali bilmek; malindan her ne kadar harcasalar da onlari dile getirmemek.

Ölümlerinden sonraki kirk hak ise sunlardir:

1- Onlarin gusül ve defin islerinde acele etmek.

2- Onlarin defin masraflarindan rahatsiz olmamak.

3- Onlarin defin islerini seriatin buyurdugu emirlere göre yapmak.

4- Onlarin vasiyetleri geregince amel etmek, baskalarinin istegine göre degil.

5- Defin gecesi onlara vahset namazi kilmak ve onlarin hakkinda dua etmek.

6- Onlarin merasimlerinde Kur'an okuyan veya diger zahmet çekenlerin zahmet haklarini vermek; Allah rizasi için yapmislarsa onlardan tesekkür etmek.

7- Ticaret ehli kimselerden olmus olurlarsa, boyunlarinda baskalarinin hakki kalmamasi için hesaplarini ödemek.

8- Eger malinin üçte birine vasiyet etmisse, onu hemen ayirip vasiyet ettigi yerlerde harcamali ve her varisin hakkini vermelidirler.

9- Onlar için her gün Kur'ân okumak; en azindan her namazdan sonra üç defa “Kul huvellah” (Ihlas) suresini onlara okumak; Allah Teala böylece onu, onun anne-babasini ve onun çocuklarini bagislamis olur.

10- Her namazdan sonra, özellikle gece namazlari ve dua vakitlerinde onlarin hakkinda dua etmek.

11- Her gün onlardan taraf  sadaka vermek; bir amele karsilik yetmis bin sevap yazilir.

12- Edebildigi takdirde her gün için anne-baba namazi kilmak.

Anne ve baba için kilinan namaz iki rekattir; birinci rekatta, Fatiha suresini okuduktan sonra on defa su ayeti okumak: “Rabbena igfir lî velivalideyye ve lil mu'minine yevme yekum'ul- hisab.” (Ibrahim/41) Ikinci rekatta ise Fatihadan sonra on kez su ayeti okumak: “Rabbi igfir lî velivalideyye velimen dehalebeytiye mu'minen ve lil mu'minine ve'l- mu'minati” (Nuh/28) Namazin selamini söyledikten sonra on defa söyle demek: “Rabbi erhamhuma kema rebbeyanî sagiren.” (Isra/24)  Dikkat! Arapça harflerin Türkçe dogru bir sekilde yazilmasinin mümkün olmadigindan dolayi bu ayetlerin Kur'an'dan okunmasi tavsiye edilir. 

13- Onlarin musibetlerine sabretmek.

14- Babanin  kaza namazlarini kilmak; veya baskalarina kildirmak.

15- Babanin tutamadigi oruçlarin kazasini yapmak veya baskalarina yaptirmak; tuttugu müstahap oruçlarin sevabini onlara hediye etmek.

16- Onlarin kabrinin ziyaretine gitmek; bu isi yapana bir haccin sevabi verilir.

17- Kabristanda “Ayet'el kürsü” ve Kur'an okumak ve salavat getirmek ve bunlarin sevabini onlara hediye etmek.

18- Hz. Peygamber (s.a.a) ve Ehl-i Beyt Imamlarinin kabirlerinin ziyaretine gittiginde anne-babadan taraf da ziyaret etmek.

19- Onlardan taraf Mekke'ye giderek Umre amellerini yapmak; Farz olan hac amellerini yapmak için hacca gitmis ise bos vakitlerde onlardan taraf tavaf etmek.

20- Eger kendisi hacca gitmisse, onlardan taraf da farz veya müstahap olan hac amellerini yapmak.

21- Onlardan rahatsiz olan kimseleri razi etmek (helallik almak).

22- Onlardan taraf, bir kimsenin hakki onlarin boynunda olmus olursa, haklarinin ödenmesi için redd-i mezalim (mazlumlarin haklarini) vermek.

23- Haftalik veya aylik olarak düzenlemis olduklari agit, mersiye, dua veya dini merasimlerini devam ettirmek. 

24- Güzel sünnetlerini (kurban kesmek, fakirlere yadimda bulunmak vs.) ayakta tutmak.

25- Eger (cami, yol ve köprü yaptirmak gibi) hayir bir isi  yari kalmis olursa, onu tamamlamak.

26- Eger bir kimsenin malini gasp etmis olduklarini ögrenmis olur isen, mal sahipleri onu bilmese de, iddia etmeseler de o mali sahiplerine geri çevirmek (ve onlardan helallik istemek).

27- Humus veya zekat borçlu olmus olur iseler, onlari verilmesi gereken yerlere vermek.

28- Baskalarinin ana-babasina sövüp de kendi ana ve babasinin sövülmesine sebep olmamak.

29- Halkin, insanin anne ve babasina lanet edecek herhangi bir is yapmamak; eger bir kimse böyle is yapmis olursa, ak-i valideyn olur (onlara asilik yapmis sayilir).

30- Halka iyilik yaparak onlarin, ana ve babasi hakkinda dua etmelerine vesile olmak; böyle bir is, ana-babasinin makaminin yücelmesine ve kendi izzetinin de artmasina sebep olmaktadir.

31- Anne ve babanin dost ve arkadaslarina ihtiram etmek; zira böyle bir davranis, onlarin, insanin baba ve annesini hatirlayarak onlara rahmet okumalarina sebep olur.

32- Onlarin darlik ve sikintiya düsebileceklerine ihtimal vererek, onlari (ihsan ve hayir amellerle) kurtarmaya çalismak.

33- Onlarin cami, hüseyniye, hastane ve kitap gibi kendilerinden sonraya birakmis olduklari eserleri korumak; onlar isimlerinin korunmasina yol açan bu eserler ile hosnut olurlar.

34- Anne ve babanin ziyaretleri yerine, amca, teyze, dayi ve halalarin ziyaretlerine gitmek; anne ve babanin onlara yaptiklari iyilikleri onlara yapmak.

35- Eger anne ve babanin hayatlari döneminde onlarin haklari hususunda kusur etmisse, ölümlerinden sonra onlarin rizasi ve hosnutlugunu kazanmak.

36- Onlarin durumundan haberdar olmak için onlari uykuda görmege çalismak.

37- Onlarin hakkinda sürekli ihsan, ziyaret ve sadaka gibi hayir isler yapmak; onlari zaman geçmesiyle unutmamak.

38- Onlarin isimlerinin ihtiramini, hayatlari dönemindekinden daha iyi korumak; onlarin kötüyle anilmalarina veya kabirlerinin saygisizliga ugramasina müsaade etmemek.

39- Onlar mümin kimselerdendilerse, onlara kavusmayi arzu etmek; nitekim masum Imamlar da (a.s) kendi babalarina kavusmayi arzu ederlerdi

40- Onlarin kabirleri yikima ugramis olursa, onlari tamir etmek; kabirlerinin viran olmamasi hususunda titizlik göstermek.

Anne ve baba haklarindan olan bu seksen hak, Kur'an-i Kerim ve Ehl-i Beyt rivayetlerinden  elde edilmistir. Umulur ki, bu haklarin okunup okutulmasi hususunda mümin kardesler gayret gösterir ve bu vesileyle evlatlarin anne ve baba haklari hususunda aydinlanmasina sebep olurlar insaallah. Allah'im, anne ve babalarimizi bizlerden razi et; onlara hizmet etmek tevfikini bizlere nasip eyle; bizi ak-i valideyn karar kilma; bizleri Ehl-i Beyt sevgisiyle ve Onlarin yolunda egitip büyüttükleri için kendi rahmetini dünya ve ahirette onlara yagdir. Amin amin ya Rabb'el- alemin. (18)

KAYNAKLAR

1- Bu konuda su ayetlere bakabilirsiniz: Bakara/83; Insan/36; En'âm/151; Isra/23; Ahkaf/15; Ankebut/8; Bakara/180-215; Lokman/14; Ibrahim/41; Neml/10; Nuh/28.

2- Usul-u Kafi, c.2, s.349.

3- A. K. s.159-160.

4- A. K. c.1, s.158.

5- Bihar'ul- Envar, c.74, s.56. Usul-u Kafi, c.2, s.161. Peygamber (s.a.a)'in süt kiz kardesinin ismi “Enise”, süt kardesinin ismi ise “Abdullah” idi.

6- Nehc'ul- Fesaha, hadis: 2963.

7- A. K. hadis: 2676.

8- Usul-u Kafi, c.2, s.159.

9- Nehc'ul- Fesaha, hadis: 1087.

10- A. K. hadis: 1666.

11- Müstedrek'ul- Vesail'den.

12- Nehc'ul- Fesaha, hadis: 1264.

13- Usul-u Kafi, c.4, s.50, hadis: 2715.

14- A. K. c.4, s.50, hadis: 2716.

15- Nehc'ul- Fesaha, hadis: 1089.

16- Tuhaf'ul- Ukul, s.530

17- A. K. s.529.

18- Hücet'ul Islam haci seyyid Cafer Mir Azimi; Hukuk-u Valideyn, s.146; Erbein-i Süleymeni'den naklen.