Hayvancılık: İran platosunun genişliği, doğal konumu, yüksek soğuk (yaylak) ve alçak sıcak (kışlak) alanların kendilerine has koşulları besi havanlarının yetiştirilmesinde müsait bir ortam oluşturmaktadır. İran'da hayvancılık eski zamanlardan beri tarımla birlikte yerleşik hayat şeklinde yürütülmüştür. Ama bunun yanı sıra İran platosunun bir özelliği olan göçebe yaşam tarzı, geçimini hayvancılıkla sağlamaktadır. Göçebe hayatın en büyük gereksinimi olan otlak ve meralar günümüzde, geçmişe nazaran bir hayli azalmıştır ve bu yüzden son yıllarda mera ve otlakların çoğaltılması için çalışmalara başlanmıştır. Nüfus artışı ve özellikle de şehir halkının günbegün değişen yaşam tarzı, et ve et ürünlerine olan ihtiyacı daha da belirgin hale getirmiş ve bu da meraların genişletilmesi ve hayvan ırklarının ıslahı konusunda etkin bir rol oynamıştır. 1) Koyun: Koyun yetiştiriciliği İran platosunda yaşayan sürü sahibi göçebe halkın yaşamının en temel unsurlarındandır. İran'da yaklaşık 14 koyun ırkı saptanmış ve bunlardan her biri, iklim ve bölgesel farklılığın sonucu birbirlerinden ayrılacak özellikler almıştır. Ülkede yetişen belli başlı İran yerli ırk koyunları arasında şunlar sayıla bilir: Maku, Mogan, Zel, Kürd, Beluç, Kelkü, Zend, Türk, Lor ve Karagül koyunu. Ayrıca son yıllarda yurtdışından Merinos, Arles ve Rampui yabancı kültür ırk koyunları da getirtilmiştir ve çaprazlama deneyleri sonucu da melez ırk ortaya çıkmıştır.
1993 yılında İran genelinde 37.420.000 küçükbaş hayvan vardı ve bu hayvanlara 1.193.800 ağılda bakılmaktaydı. Eyaletlere göre küçükbaş hayvan dağılımı şu şekildedir: 7.050.000 baş Horasan, 3.207.000 baş Batı Azerbaycan, 3.923.000 baş Doğu Azerbaycan ve 2.399.000 baş Mazendaran. 2) Keçi: Keçi kuru bölgelerde yaşam ve az yem konusunda koyundan daha dayanıklı bir hayvandır. Keçiler, koyunlarla beraber bakılır ve kurak bölgelerde sürüdeki keçi sayısı koyun sayısını aşar. 1993 yılı ülke geneli keçi sayısı 18.923.000 baştı ve bunlara 1.088.100 ağılda bakılıyordu. Bunun 3.405.000 başı sürü sahibi göçebelerin uğrak yeri olan Fars eyaletinde bakılmaktadır. Daha sonra 2.427.000 baş hayvan ile Horasan ve ardından da 1.573.000 Kerman, 1.570.000 Huzistan ve 1.311.000 Sistan-Beluçistan eyaletleri gelir. Diğer bölgelerde ise keçi sayısı bir milyon baştan daha azdır. 3)Sığır (Büyük baş hayvanlar): Antik İran plâtosunda büyükbaş hayvan tarım için en önemli unsurdu. Ama buna karşın yerli ırk üzerinde gerekli ıslahların yapılmaması, İran yerli ırk sığırlarının düşük verimli olmasında, diğerlerine nazaran küçük cüsseli, ortalama ağırlığı 250 kg ve bir süt verme döneminde yılın yalnızca 182 günü toplam 400–500 kg süt vermesinde etkin bir rol oynamıştır. Son dönemlerdeki nüfus artışı ve şehirlere olan göç, et ve süt ürünlerine olan ihtiyacı biraz daha gözler önüne sermiştir. Bu da yerli ırk hayvanlarının ıslahı için olumlu bir gelişme olmuştur. 1993 ülke geneli sığır sayısı 5.128.000 olarak tespit edildi ve bunlar 1.376.400 özel ahırlarda bakılmaktadır. Bölgelere göre büyük baş hayvan dağılımı ise şöyledir: Batı Azerbaycan 1.376.400, Geylan 448.000, Doğu Azerbaycan 433.000, Huzistan 373.000 ve Horasan'da 357.000 baş. Geri kalan bölgelerde ise büyükbaş hayvanlar dağınık bir şekilde yetiştirilir. 1996 yılı İran genelinde 9.042 sığır yetiştirme çiftliği faaliyet göstermekteydi ve toplam 962.228 baş hayvan kapasitesine sahipti. Bunların 8.188'i süt üretim tesisi ve diğer 924'ü ise çiftleştirme ve damızlık merkezleri teşkil eder. İran'da hayvancılık sektörü hızlı bir gelişme sürecine girmiştir. 1368 yılında süt üretimi 530 bin ton, 1986 yılı 799 bin ton ve 1995 yılında ise 1.007.000 ton olmuştur. Bu istatistikler İran sanayi hayvancılığının büyük bir gelişme içinde olduğunu göstermektedir ve ayrıca bu artışın %40'lık bölümü Tahran'da olmuştur. Tavukçuluk 1994 yılı ülke genelinde 93 tavuk üretim çiftliği (76 tanesi etlik piliç ve 17 tanesi kuluçkalama çiftliği) ve 170 tavuk yetiştirme (1.794 oda ve 9.938.000 tavuk kapasitesi ile çalışan) çiftliği vardır. Bu üretim ve yetiştirme çiftliklerinin %30'a yakın bir kısmı başkent Tahran'dadır. Madencilik 1937 yılında başlayan İran madenciliği, aynı yıl “Maden Teknik Arama ve Yer Bilimi” adıyla bir çatı altında toplanmıştır.
1994 yılı ülke genelinde 1.257 maden ocağı kayıtlara geçmiş ve bunların 730'u 19.957 milyon Riyal sermaye ile faaliyetlerini sürdürmektedir. 1) Taş kömürü: kömürü madenleri İran'ın kuzeyinde, Azerbaycan'dan Horasan'a kadar geniş bir alana yayılmıştır. En kaliteli taşkömürü türü, Elburz çevresi madenlerinden elde edilirken, bunun önemli bir kısmı İsfahan Demir çelik fabrikasında, geri kalanları da (Kaimşehr-Behşehr) Mazendaran dokuma fabrikaları ya a Tahran-Kerec etrafı sanayi bölgelerinde kullanılır. Diğer belli başlı kömür madenlerini şöyle sıralıya biliriz; Şimşek, Gacire, Nisa, Lalven, Germabder, Elika, Golenderud'dur. Ülke taşkömürü rezervi yaklaşık 282.939.000 olarak tahmin edilmiş ve 1997 yılında tüm kömür ocaklarından toplam 1.024.000 ton taşkömürü çıkartılmıştır. 2) Demir: Ülke toprakları üzerinde birçok demir madeni tespit edilmiş ve günümüzde faal olan Bafk, Semnan, Şemsabad (Erak), Zencan ve Mehallat, en önemli demir madenleri olarak sayılmıştır. İran'ın tahminî demir rezervi 1,7 milyar tondur ve kesin demir rezervi ise 500 milyon ton olarak hesaplanmıştır. 1997 yılında ülke madenlerinden toplam 5. 632.000 ton demir çıkartılmıştır. 3) Bakır: İran'da bakır çıkarma işlemi çok eski devirlere dayanır ve İran platosu yüzeyinde bakır madenleri dağınık haldedir. İ ran'ın bakır rezervi milyonlarca ton olarak hesaplanmıştır. En önemli ve en faal bakır madenleri 1985'ten beri işletilen Serçeşme'dedir. Bunun dışında Enarek (Yezd), Zencan (Paiçebağ), Azerbaycan (Serengun, Mezrae, Hervabad)'ta diğer önemli bakır yatakları bulunur.
1997 yılında toplam 372 bin ton bakır çıkartılmıştır. 4) Kurşun ve Çinko: Ülke kurşun ve çinko rezervi 30 milyonun üzerinde tahmin edilmektedir. Bu madenler genelde Kevir çölü, Merkez eyaletleri sayılan Enarek, Yezd, İsfahan, Erak ve kuzeydeki Elburz çevresinde bulunur. İran'da 1997 yılında toplam 381 bin ton kurşun ve çinko çıkartılmıştır. 5) Değerli Madenler: Yapılan araştırmalar sonucunda Mehallat yakınlarında altın yatakları keşfedilmiş ve işletime açılmıştır. Aynı zamanda bir başka altın madeni de Delican ve Meyme'de bulunmuş ama buradaki altınların düşük ayarda olmasından dolayı çıkartılmamıştır. Ayrıca İsfahan'ın birkaç bölgesinde de altın madenleri vardır. İran'ın gümüş yatakları varlığı konusu tam bir kesinliğe kavuşmamıştır ama gümüşün genelde kurşun, nikel ve bakır'la beraber aynı madenlerden çıkartıldığı göz önünde bulundurulursa, Biricend ve Beluçistan maden kanallarında oldukça çok olduğu sanılmaktadır. 6) Diğer madenler: a) Tuz: İran'da tuz Merkez çölleri etrafında aşırı ölçüde bulunur ve ülkenin en büyük tuz madenleri Basra körfezi adalarında ve özellikle Keşm adasındadır. Bu adanın tuz rezervi 300 milyon ton olarak tahmin edilmektedir. b) Hak i sorh: İran'ın birçok bölgesinde elde edilen bu toprak türünün en önemli merkezlerinden biri Hürmüzgan eyaletindeki Hürmüz adası ve bir diğeri de Horasan eyaletine bağlı Becestan'ın 30 km batısındaki bir bölgedir. Ayrıca bu toprak cinsi ülke ihracatının önde gelen isimlerindendir. c) Haki nasuz: Bu toprak, Horasan, Semnan, İsfahan, Fars ve Batı Azerbaycan'da bulunur. Nasuz toprak rezervi olarak Semnan 1.060.000 ton, İsfahan'a bağlı Semirem 4.600.000 ton ve Devilan 8.000.000 ton olarak tahmin edilmektedir. d) Firuze: İran'ın en meşhur maden ürünlerinden biri olarak bilinen Firuze, genelde Nişabur'da bulunur ve bu bölge Firuze taşı rezervleri 10 bin ila 20 bin ton olarak tahmin edilmektedir. Ayrıca bu değerli taş Şahrud yakınlarında bulunan Bagven'de de çıkartılmaktadır.
İran doğal kaynaklar açısından zengin bir ülkedir ve bu yukarıda sayılanların dışında birçok yeraltı madenine sahiptir. …………. Ve bina ve süsleme sanatında kullanılan taşlar da ülkenin her yerinde bulunur. Ayrıca İran dünyanın en büyük üçüncü kireç üretimi yapan ülkesidir ve yıllık yaklaşık 5 milyon ton kireç üretir. |