Ekonomi:

Giriş:

XX. yüzyılın başlarına kadar, İran ziraatı klasik ve eski usullere göre yapılmaktaydı ama şu son yüzyılda hızlı nüfus artışı ve çeşitli kültürlerin yakınlaşması nedeniyle zirai ürünlere daha çok ihtiyaç duyulmaya başlandı ve bu da tarımın bir nevi düzene girmesini sağladı.

  Toprağın durumu, cinsi, yükseklik-alçaklığı ve hepsinden önemlisi iklim ve doğal bitki örtüsü şartları, İran yaylasında tarımcılığın hayatta kalma ve sona ermesi için en önemli etkenlerdendir.

Tarımcılığın ayakta kalması için en önemli unsur hiç şüphesiz yağmurdur. İran, tarımsal üretiminin yarısından çoğunu (%56) kuru tarım ile temin eder ve sulamayı da yerüstü su kaynaklarından veya yeraltı suyollarından, ayrıca yarım yüzyıldır da derin ve yarı derin su kaynaklarından yapmaktadır.

1995/96 tarım yılında, İran toprakları üzerinde 94.332 derin kuyu, 257.664 yarı derin kuyu, 30.759 yeraltı suyolu ve 44.450 çeşme bulunmaktaydı. Bunlardan toplam 61.538 milyon m³ su tahliye edildi. Ayrıca ülke genelinde akarsulardan elde edilen 40.074 milyon m³ suyun elektrik üretiminden sonra 14.984 milyon m³'ü tarım alanlarını sulama da kullanıldı. Çalışan nüfusun %29'unun (3,3 milyon kişi) uğraştığı tarım milli üretimin %13'ünü sağlamaktadır ve 1993 yılı İran zirai tarım alanları 15.458.900 hektarın üzerindeydi.

Ülkenin kuzey ve güney sahil bölgelerini tarımcılıkta en zengin ve verimli topraklar olarak değerlendirebiliriz.

Buna karşın Hazar bölgesinin üç katı büyüklüğünde olan Sistan-Beluçistan eyaletlerinde yalnızca zeminin %1,4'ünde tarım yapılmaktadır. (Elbette bu çok geniş Sistan-Beluçistan eyaletinin küçük bir kısmı yada Herimend deltasında yer alan zeminler tarım için birebir topraklara sahiptir.)

Ülkenin geriye kalan topraklarını da bu iki zengin ve fakir kutup arasında çok az farklılıklarla değerlendirmek gerek.
  Horasan eyaleti tarımsal açıdan tek dengeli bölge olarak sayılabilir.

Horasan ülke topraklarının %18,5'ini oluşturmasına rağmen İran'ın %16,1'lik tarımsal potansiyeline sahiptir.
  Sahil bölgelerinde sulu ve kuru tarım hemen hemen eşit miktarda yapılmaktadır ama Zagros ve Horasan çevresinde sulu tarımdan ziyade kuru tarım yaygındır ve bu da kurak geçen yıllarda bölge ziraatına ağır zararlar verir.

Ülke tarım ürünlerini kullanış tarzına göre iki genel kısma ayırabiliriz;

  1) Gıda ürünleri (Tahıl, sebze-meyve ve yağlık tohumlar)

  2) Sanayi tarım ürünleri

  a) Gıdalarda kullanılanlar (Şeker kamışı, şeker pancarı ve çay)

  b) Yalnızca sanayide kullanılanlar

Gıda Ürünler i:

  Gıda ürünleri arasında en önemli besin maddelerinden sayılan Buğday, Arpa ve Pirinç sırasıyla ülke toprakları üzerinde yaşayan insanların temel besin kaynaklarını teşkil eder.

Temel gıda maddelerinin başında yer alan buğday, ülke genelinin gıda gereksinimini karşılar ve bu nedenle de tüm eyaletlerde ekimi yapılmaktadır. Ama iklim şartları ve bilhassa yağmur oranı dikkate alınacak olunursa, birçok zirai alanda kuru tarım yapılmaktadır.

Buğdayın ekim dönemi olarak sonbahar ve hasat dönemi ise güney bölgelerde Ocak ve Şubat aylarından kuzey eyaletlerinde Ağustos'a kadar değişir.

Ülke tarım alanlarının geneli buğday ağırlıklıdır ve bu da kuru tarımla yapılır. 1995/96 tarım yılı İran genelinde 6.328.000 hektar tarım alanına buğday ekilmiş, bunun %35,8'i sulu ve %64,2'sinde kuru tarım yapılmıştır.

Aynı yılda ülke genelinde toplam buğday üretimi 10.015.000 ton olurken, elde edilen buğdayın %68,7'lik bölümü sulu tarımdan ve %31,3'ü de kuru tarımdan sağlanmıştır.

Geylan ve batı Mazendaran hariç, Arpa da buğday gibi tüm İran eyaletlerinde yetiştirilmektedir.
  1995/96 tarım yılı ülke ziraat alanlarında 1.674.000 hektar Arpa ekilmiştir (%36,9 sulu ve %63,1 kuru tarım) ve toplamda 2.736.000 ton ürün elde edilmiştir (%65,1 sulu tarımdan ve %34,9 kuru tarımdan) Kuru tarımda ortalama hektar başına 903 kg Arpa düşer.
  Aynı yılda İran batı eyaletlerinde 600 bin hektar pirinç ekilmiş ve 2.685.000 ton mahsul elde edilmiştir.

Üzüm üretiminde Azerbaycan, Horasan, Hamedan, Fars, Kazvin ve Merkez eyaletleri başı çekmektedir. 1996 yılında toplam 1.978.000 tonu aşkın mahsul alınıştır.

Fıstık ağacının fazla suya ihtiyaç duymaması ve tuzlu toprağa karşı olan dayanıklılığı onun genelde İran çöl bölgelerinde yetişmesinin en önemli nedenidir. Fıstık üretiminde Kerman ve özellikle de Rafsancan önde gelir. Rafsancan İran fıstık üretiminin %95'ini elinde tutar, daha sonra Yezd, Semnan, Damgan ve fıstığıyla ünlü Kazvin gelir.

1996 yılı üretimi ise 260 bin tondur.
  Fıstık gibi fazla suya ihtiyacı olmayan Badem de, dağlık veya kurak arazilerde yetişir ve son yıllarda Bademde olan fiyat artışı onun üretiminin yayılmasına neden olmuştur. Azerbaycan ve Zagros dağlarına bağlı eyaletler önemli Badem merkezlerinden sayılır. 1996 yılında 910 bin tondan fazla ürün elde edilmiştir.
  Ceviz ülkenin soğuk dağlık bölgelerinde özellikle Azerbaycan, Horasan ve İran merkezde yetişir. 1996 yılı üretimi 113 bin ton olmuştur.

Azerbaycan ve Erdebil'de üretilen Fındık aynı yılda 11 bin ton hasat vermiştir.

Ülkenin sıcak güney eyaletlerinde yani Huzistan, Buşehr, Hürmüzgan, Fars, Kerman ve Beluçistan'da Hurma yetiştirilmektedir.

Turunçgiller de genel olarak İran kuzey eyaletlerinde (Geylan- Mazendaran) ve bazı güney bölgelerinde yetiştirilir.

Ayrıca son yıllarda bazı Arap ülkelerine de ihracatı yapılan Turunçgiller, 1996 yılında yaklaşık 3.168.000 ton yetiştirilmiştir.

Sanayi Tarım Ürünleri:

  1) Şeker pancarı: İran'da Şeker pancarı üretim sektörü, 1931 yılında kurulan bir şeker fabrikası ile gelişmeye başladı ve bunun ardından açılan bir çok fabrika da tarlalara Şeker pancarı ekimini hızlandırdı.

Şeker pancarı bol yağış alan ve nemli yerler olan Hazar denizi sahilleri ve aşırı sıcak olan güney eyaletlerde zor yetişen bir üründür. Şeker pancarı için en ideal yerler, kar yağışının erken gelmediği dâhili İran platosundadır.

1996 yılı ülke geneli Şeker pancarı ekimi için 160 bin hektar alan kullanılmış ve toplam 3.679.000 ton mahsül elde edildi.

  2) Şeker kamışı: Şeker kamışı yetiştiriciliği çok eski zamanlarda İran'ın Huzistan eyaletinde yapılmaktaydı ama sulamaya gereken özen gösterilmediği için bir kaç asırdır üretimi terkedilmişti. 1954 yıllarında Hindistan ve Pakistan'dan şeker kamışı örnekleri getirtildi ve Ahvaz, Heftteppe çevresine ekilip tekrar yavaş yavaş yaygınlaştı. Genelde Şeker kamışı üretimi Huzistan eyaletinde yapılmakta ama yine de Geylan ve Mazendaran'da da yetiştirilmektedir.

1996 yılı ülke genelinde 26 bin hektar alana ekilen Şeker kamışından toplam 2.033.000 ton ürün elde edildi.

3) Çay Yumuşak Alüvyonlu toprak, ormanlık bölgeler ve hava-su koşulları açısından münasip, rutubetli, yağış ortalaması 100 cm'yi aşan mekânları seven çay, yalnızca Geylan ve Mazendaran'ın bazı bölgelerinde yetişir.
  1896 senesinde İran'ın Hindistan büyük elçisi olan Kaşif'us-Sultan, bu bitkinin tohum ve fidanlarını ülkeye getirmiş ve ardından Lahican'da deneme amacıyla ektirtmiştir.

O gün bugündür Astara'dan Amul yakınlarına kadar çay ekimi yapılmaktadır.

1996 yılı ülke geneli Çay ekim alanları 35 bin hektar olurken bunadn 277 bin ton mahsül elde edilmiştir.

4) Pamuk: İran'da pamuk yetiştiriciliği milattan önceki dönemlere dayanır ve yerli pamuk türü Birinci Dünya savaşına kadar yaygın bir şekilde devam etmekteydi.

Bu bitki normal yaz sıcaklarında çok iyi yetişir. Yerli pamuk türü dışında yetiştirilen yabancı pamuk ta, ilk defa 1926 yılında Veramin'e bağlı Filistan'da ekildi ve burası yetiştiriciliği  açısından müsait bir zemine sahip olduğundan hızla yaygınlaştı. Bu pamuk türü ilk defa buraya ekildiği için Filistan pamuğu olarak ad yapmıştır.

Daha sonraları başka bir pamuk türü olan Amerikan pamuğu rağbet görmeğe başladı ve bu da kısa sürede yaygınlaştı.
İran'ın pamuk üreticiliği merkezleri olarak başlıca şu bölgeleri sayabiliriz; Gorgan, Mazendaran, Horasan, Merkez eyaleti, İsfahan, Fars, Kerman ve Azerbaycan

En büyük pamuk üretim bölgesi Gorgan'dır ve yılın ilk yarım diliminde ülke pamuk ihtiyacını karşılar.
  1996 yılı ülke genelinde 314 bin hektar ekili pamuktan 581 bin ton'u aşkın pamuk elde edilmiştir.

5) Tütün: Yurt dışından İran'a giren sigara tütünü, yaz sıcaklığı normal ve nem derecesi %50 ile %77 arası olan bölgelerde mesela Geylan, Gorgan ve Mazendaran'da rahatça yetişir.
  Böyle olunca da Güney Hazar bölgesi en önemli tütün üretim merkezi olarak kabul görür

1996 yılı ülke geneli normal ve nargile tütünü ekim sahası 18 bin hektar olmuş ve toplamda 17 bin ton mahsül elde edilmiştir.
  6) Yağlık Tohumlar: Son yıllardaki hızlı nüfus artışı, nebati yağ üretimini zaruri kılmıştır. Ayçiçek, Susam, Hint darısı, Mısır ve hepsinden fazla Soya fasulyesinden yağ üretiminde gözle görülür bir artış oldu.
  Bu bitkilerin yetiştirildiği toprakların çokluğuyla beraber, birçok nebati yağ fabrikaları da açıldı.