Eyaletlerin Durumu:

I. Sıcaklık:

Yapılan araştırmalarda Buşehr, Benderabbas ve Ehvaz ülkenin yıllık en yüksek sıcaklık ortalamasına sahip şehirleridir. Bunun en önemli sebebi de, bu üç şehrin güneyde kalmasından kaynaklanıyor.

Ayrıca Erak, Urmiye, Zencan, Senendec, Şehrikurd, Kermanşah, Meşhed, Hamedan ve Basuc da yıllık ortalamalarda en soğuk eyalet merkezlerini oluştururlar.

İran iklim haritası, sıcaklık dengesinin kuzeybatıdan güneydoğuya doğru
  artış gösterdiğini ve mevsimlerin de ülkenin tamamında aynı zamanda ortaya
çıkmadığını ortaya koymuştur. Mesela; Beluçistan'da mahsül mart hatta şubat
  aylarında alınırken, Azerbaycan'da kış etkisini göstermektedir ve mahsül ancak Ağustos ve Eylül aylarına doğru alınabilmektedir.

      Kışlar, ülkenin kuzey bölgelerinde erken başlar ve geç sona erer. Ama güneyde durum böyle değildir, öyle ki oralarda yılın birçok ayını yaz mevsiminden sayabiliriz.

II. Yağmur ve Nem:

Meteoroloji uzmanlarının yaptığı araştırmaların büyük bir bölümünü oluşturan doğadaki su dengesi, kesin metotlarla ispatlanmıştır.

İkinci cetveldeki nem dağılımını inceleyen istatistikler, havanın kuruluk ve nem oranlarını gösterir. Bu rakam ne kadar aşağı düşerse hava da o kadar kurur.

En yüksek rakamlar Reşt'i ve en düşük rakamlar da Yezd ve Kerman şehirlerini göstermektedir.

İran içinde nem oluşturacak kaynaklar fazla göze çarpmaz. Bunun neticesinde
İran'da yağış için gerekli olan nemin çoğu Hazar Denizi ve güney suları gibi yakın veya Akdeniz, Hint Okyanusu, Kızıl Deniz ve hatta Bengal körfezi gibi uzak kaynaklardan bölgesel veya seyyar rüzgârlarla İran'a ulaşır.

İran'ın en büyük nem kaynağını yılın bütün soğuk dönemlerinde ülkeyi etkisi altına alan Akdeniz siklonları oluşturur.
İran'da yağış kış ayları ağırlıkta olmak üzere yılın soğuk geçen yarısı ile sınırlıdır. Yani Hazar denizinin güney batısı hariç diğer bütün yerlerde kış mevsiminde alınan yağış diğer mevsimlerden fazladır. Bazı yıllarda İran'ın güney doğusu mevsimlik Hint Okyanusu yağmurlarının etkisi altında kalır ve İranşehr ve Haş'tan Kerman'ın güney eteklerine kadar ani, beklenmedik ve şiddetli yağmurlar görülebilmektedir, bu da faydadan çok zarara yol açar.
  Hazar Denizi sahillerinde yıllık yağış nadiren de olsa iki metrenin altına düşer ve Bender Enzeli 185 cm.'lik yağış oranı ile ülkenin en yağışlı noktası olarak gösterilir.

Hazar sahilleri ve Elburz'un kuzey eteklerinden ne kadar doğuya gidilirse yağış oranında da o kadar azalma görülür. Gorgan'da bu oran 115 cm.'ye ulaşırken, kuzeye doğru gidildikçe yağışlarda artış gözlenir örneğin Astara'da yağış 136 cm olarak tespit edilmiştir

Elburz tepeleri yağışın çoğunu kar olarak görür ve en çok yağış alan
  bölgelerdendir. Ama doğuya doğru gidildikçe yağış oranında azalma görülür ve Horasân'ın kuzeyinde 50–60 cm'ye kadar düşer.

Zagros Dağı tepeleri, Senendec'den Şiraz'a kadar diğer bir yağışlı bölgeyi
  oluşturmaktadır ve en yüksek yağış Senendec, Kermanşah, Hürremabad dağlarında 100 cm'den fazladır ama bu oran Şiraz'da yarıya düşer.

Bu iki sıradağın buluştuğu nokta olan Azerbaycan'da yağış oranı Elburz ve Zagros tepelerine düşen yağış ile kıyaslanmayacak kadar azdır hatta Sebilan ve Sehend bol miktarda kar yağışı almalarına rağmen 100 cm'yi geçememektedirler.

İran'ın diğer toprakları,  Merkez dağlarının haricinde az yağış almaktadır. Mesela merkez çölleri, bozkırlar, Lut çölü ve bu çölün güney doğuya doğru olan devamı ayrıca Pakistan sınırı yıllık 10 cm.'den az bir yağış oranına sahiptir. Toplam 341 mm olarak hesaplanan yıllık yağış oranı, batıdan doğuya ve kuzeyden güneye doğru azalma gösterir.
         

III. Su ve Hava:

İran'ın hava ve su oluşumunu sağlayan etkenleri iç ve dış etkenler olarak ikiye ayırabiliriz.

İran'ın kuzeye doğru enlemesine olan genişliği, etrafını çevreleyen dağlık bölgelerin çokluğu, yüz binlerce km'lik çöl arazileri, kuzeyde ve güneyde iki büyük denize olan komşuluğu iç etkenleri ve nispeten Avrupa, Akdeniz, Büyük Afrika Çölün, Hint Okyanusu, Asya dâhilî yükseklikleri ve Sibirya'nın alabildiğine geniş topraklarına olan komşuluğu da dış etkenleri oluşturur. İklimlerdeki olan aşırı farklılık sıcaklığa da yansır, böyle olunca da yıllık yağış 5 cm'den 2 metreye kadar değişiklik göstermektedir. Bu farklılıklar nedeniyle, yani su ve havayı değiştiren iç ve dış  etkenler çeşitlilik ortaya çıkmaktadır.

Ülke coğrafyasının genişliğini, İran'nın su ve hava oluşumunu sağlayan en önemli etken olarak saymak gerekir.

İran'ın, en güney noktasının ekvator çizgisine olan uzaklığı sadece 1–2 derece kadardır. Bunun sonucunda da güneyde kalan tüm kentler yaz aylarının tamamında aşırı sıcakların etkisinde kalır.

Mesela 4 ila 6 ay arası İran güney bölgelerinin çoğunda, yılın her günü sıcaklık, mevsim normallerinin üzerinde seyreder ve bazen sıcaklar 50 dereceyi bulur. Diğer bir taraftan da İran kuzey bölgelerinde (Hazar denizinin etkisinde kalan sahil şehirleri) ve dağlık kesimlerde sıcaklık nadiren artar. Genel olarak 3 ila 4 ay yılın her günü buzlu yani sıcaklık sıfır derecenin altında seyreder.
  Denize olan uzaklık ve yakınlığın etkisi en iyi şöyle açıklanabilir;
  Hazar denizi sahil şeridindeki yoğun yağış, zengin bitki örtüsü ve bölge halkının yaşam koşulları ile ıssız-bucaksız, çorak ve yaşamın elverişsiz olduğu İran merkez çölleri birbiriyle kıyaslandığında bu fark ortaya çıkar.
  Sıradağların uzunluğu ve onların rüzgâr ve hava akımlarının önünü kesmesi ülke hava ve su değişimlerinde etkin bir rol oynamaktadır.

Nemli rüzgârlarla yüz yüze olan sıradağların, rüzgâr gören etekleri ve rüzgara ters kalan etekleri arasında yağış miktarı ve bitki örtüsü bakımından çok fazla farklılıklar gözlenir. Buna güzel bir örnek olarak ta, Kerec-Çalus yolu üzerinde kalan Kendevan tünelinin iki tarafı (ki arası 2 km'yi aşmamaktadır) verilebilir.
         

IV. Akarsu Yatakları ve Su Havzaları:

İran birçok Asya ülkesinin aksine daimi ve bol sulu nehirlerden mahrumdur. İşte bu, doğrudan ülkenin kuru ve elverişsiz su ve hava şartlarına sahip olmasının nedenidir.

Buna rağmen yine de İran'da yakın denizlere yada göl ve kurak bölgelere akan bir çok irili ufaklı mevsimsel ve daimi akarsular vardır.
         
  1) Hazar Denizi Su Havzaları: Bu havza 177 bin m² genişliğiyle ülke topraklarının %11'ni oluşturmaktadır. Ağrı ile ülkenin kuzeybatısından başlayıp, Şirvan (Horasan) yakınlarındaki Atrak ve Elbur-Talış sıradağları hattında olan Gorgan kaynaklarına kadar uzanır.

Bu havzanın ortalama yağmur miktarı 97 cm'dir. 1995–96 tarım yılında bu yağmurlar neticesinde toplanan yağmur suyu miktarı 68.41 milyar m³ olarak tespit edildi.

Batıda Astara ve doğuda Bender-i Gez arasında kalan bölgede ise Hazar merkez su havzaları vardır. Bu bölgede, Kuzey Elburz dağ eteklerinden Hazar denizine akan yüzlerce çay ve ırmak bulunmaktadır. Bunların en önemlilerinden birini teşkil eden Sefidrud, İran yaylasının yüksek kesimlerinden yani Elvend, Penceali, Çihilçeşme, Karadağ, Geydar ve Zencan dağlarından beslenir ve Hazar denizine dökülür.

Sefidrud'un kollarından biri olan Kızıluzun Kafilan dağını aşıp Miyane ovasını besler ve daha sonar burada başka bir kolla birleşerek kıvrımlı bir yol izleyip Muncil'deki Sefidrud barajına ulaşır ve burada ise doğudan Şahrud nehrinin büyük bir kolu ile birleşir.
  Muncil, Sefidrud barajından sonra kuzeye doğru akmaya başla, yolu üzerinde bulunan İmamzade Haşim'de 3600 m²'lik bir ovaya ulaşır ve buradan da yüzlerce tarım kanal ve arkları ile Hazar denizi ile beslenir.

Sefidrud nehrinin uzunluğu 800 km ve havza genişliği 50 bin km² olarak hesaplanmıştır.

Sefidrud'tan başka Elburz dağlarının nemli yamaçlarından inen bir kaç önemli Hazar merkez nehirleri de vardır ve bunlar batıdan doğuya doğru akarlar. Sehezar, Çalus, Heraz, Babul, Talar, Tecen ve Neka nehirleri yol üzerinde bulunan onlarca yerleşim birimini sularlar.

Hazar su havzalarının doğu bölgesinde kuzeyde Atrak ve güneyde Gorgan olmak üzere iki büyük nehri vardır.
  Atrak nehri, kuzeyde yer alan Koçan'dan başlar ve İran-Türkmenistan sınırları arasında devam eder. Uzunluğu yaklaşık 600 km olan Atrak'ın genişliği bazen 60 ve bazen de 120 metreye varır.
  Gorgan nehri ise 300 km uzunluğu ile Merave yakınlarında bir yükseltiden başlar, güney gorgan'ı aşıp Hazar denizine dökülür.
 
  2) Basra Körfezi ve Umman Denizi Su Havzaları: İran ülke topraklarının güneyinde yer alan bu bölge suları, Basra körfezi ve Umman denizine akar ve bu yaklaşık 430 bin m²'lik bir alanı teşkil eder.

Bu alabildiğine geniş havza, Basra körfezi ve Umman deniz sahillerinden Çihilçeşme, Penceali, Elvend, Derrebiyd, Kuhreng, Ezna, Sebzpuşan (Kuzey Şiraz), Darab, Kehnuc, Beşagird ve Bempuşt dağları arasında kalır.
  Bu geniş bölge, ülkenin en az yağış gören alanlarıdır. Ama yüzölçümünün çok büyük olduğundan 1996 yılında 212,65 milyar m³ yağmur suyuyla %40'tan daha fazla ülke yağmur suyunu toplamıştır. (Ülke geneli yağmur suyu oranı 511,8 milyar m³'tür.)
  Bölge akarsularını iki kısma ayırabiliriz;

  a) Henüz kullanılmadan Ülke sınırları dışına akan akarsular.
  Bunları kuzey Zagros'taki (Karun'da olanlar hariç) tüm akarsular oluşturur. Başka bir değişle, Nuvsud ve Hurulazim arasındaki 600 km'lik bölgede yer alan tüm akarsulardır. Mesela kuzeydeki Seyran, güneydeki Kerhe ve diğer bir kaç tanesi, bunların hepsi istisnasız Irak topraklarına akar ve orada Dicle nehriyle birleşip Ervend'e dökülür.

b) Doğrudan güney denizine akanlar
  Bunların en önemlisini Karun nehri oluşturur. Zerdkuh'tan Hürremşehr'e kadar uzanan ve Dez ve Hersan gibi iki büyük kola sahip olan Karun nehri 850 km. uzunluğundadır. Karun nehri, Bender-i Gir'de Huzistan ovasına girer ve İran'da eşi olmayan bir dolulukla saniyede ortalama 630 m³ suyla Huzistan'ı besler.

Karun nehri taştığı zaman binlerce km² Huzistan topraklarını sel suları altında bırakıp, yüksek maddi hasarlara neden olur.

Karun'dan doğuya doğru seyrettiğimizde zayıf, önemsiz bir kaç akarsu göze çarpar; Cerahi, Hendican, Dalki, Mend, Mehran, Minab ve sonolarakta Beluçistan'ın en doğusundaki Bahukelat'ı sayabiliriz.

  3) Urmiye Gölü Su Havzası.

  4) Merkez Su Havzaları: Ülke yüzölçümünün yarısını yada 831 bin km²'lik İran topraklarını oluşturan bu bölgenin suları, güney denizleri ve Hazar'a ulaşmayan kapalı bir havza konumundadır.

Yüksek bölgeler hariç yıllık ortalama yağmur miktarı 10 cm'dir. Bu nedenden dolayı 1996 yılında yağan yağmurlarda toplanan su 189 milyar m³ aşmadı.
  Merkez bölgesini birbirinden ayrı bir kaç küçük havzaya bölebiliriz.

  a) Tahran-Kum arasındaki Sultan havzası; Cacrud, Kerec, Ebherrud, Karaçay ve Kum nehri bu havzaya dökülür.

b) İsfahan Seyrcan havzası; Zayenderud buranın en önemli akarsuyudur ve bu bölge Eberkuh ve Mervest çöllerini içine alır.

  c) Yezd-Urdistan havzası; Bu bölgede belli başlı herhangi bir su kaynağı yoktur ve ayrıca burası Ukda ve Bafk çöllerini içinde barındırır.

  d) Kevir ve Lut çölü havzaları;

  e) Cezmuryan havzası; Derin dev bir tabak şeklindeki bu alan, Beluçistan'ın tam ortasında yani İran'ın güneydoğu dağları arasında kalır. Bu bölgenin en önemli akarsularını batıdaki Helil ve Bempur oluşturur. Helil nehri Cibal yamaçlarından ve Bempur ise doğu Beluçistan dağlarından başlar ve Hamun-Cezmuryan'da son bulur.

  5) Hamun Havzası: Burası, sularını ülke toprakları dışına akıtan Batı İran'ın aksine dışarıdan beslenir. Afganistan merkez dağlarından başlayıp 1200 km uzunluğuyla İran platosunun en büyük ve en uzun nehrini teşkil eden Herimend, tamamıyla Afganistan siyasi sınırları içerisinde kalır. 106 bin m²'lik bölümü İran sınırları içinde olan Hamun sonderece kurak ve çöllük alanlardan oluşur. Ayrıca yağmur miktarı da 10 cm'nin altındadır.

Hamun 750 km uzunluk ve yaklaşık 150 km genişliğiyle uzun bir şeride benzer ama sonuçta tekbir önemli suyoluna dahi sahip değildir.

  6) Serahs Su Havzası: Ülkenin kuzeydoğusunda yeralan Serahs yalnızca 44 bin km² genişliğiyle iki nehirden oluşur.

  a) Keşfrud Kuzey Horasan'da bulunan doğu Şirvan yükseltilerinden başlayan bu nehir, kuzeydeki Hezarmescid ve güneydeki Binalud sıradağları arasından doğuya doğru akar ve Meşhed ovasına ulaşır.

b) Herirud Aynı Heyrimend gibi Afganistan topraklarında bulunan bu nehir yalnızca güneyden kuzeye akan bir koluyla İran-Afganistan sınırının belli bir kısmını oluşturur ve İran'da bu nehre pek önemli bir su kaynağı eklenmez.
  Serahs havzasının yıllık yağış ortalaması 20 cm'den azdır. 1996 yılında 6,04 milyar m³'ü aşmamıştır.