İRAN

Giriş:

İran, eski adıyla “Pers”, bir batı Asya ülkesidir. İran adı, “Aria” kelimesinden, yani eski zamanlarda o bölgede yaşayan yerli kavme verilen addan alınmıştır.

İran hükümeti 1935 yılında diplomatik ilişki içerisinde olduğu tüm ülkelerden “Perşia” yerine sözcüğün Farsça karşılığı olan “İran” adının kullanılmasını talep etti. İran Dışişleri Bakanlığı da bu doğrultuda Tahran'da bulunan yabancı ülke elçiliklerinden ülkenin “İran” adıyla adlandırılmasını; resmî belgelerde, hattâ haberlerde “Perşia” yerine İran adının kullanılmasını istedi.

İran, birçok bilgin ve düşünürün de tanıklığıyla, dünya tarihindeki en zengin ve en eski uygarlıklardan biri olarak kabul edilmiştir. Binlerce yıl geriye uzanan tarihinde durmak bilmeden ilerlemiş, başarıyla ayakta kalmıştır.

İran uygarlığının ve kültürünün çok sayıdaki görkemli tarihî eseri çok geniş bir coğrafyaya yayılmıştır.

Doğudan Pamir yaylası ve Afganistan'ın doğu sınırlarını kuşatan bu coğrafya, kuzeybatıda Kafkasya ve Karadeniz sahillerini, kuzey ve kuzeydoğu'da Ceyhun ve Aral göllerini, güneyden ise Basra ve Umman körfezleri ile Hint okyanusu sahillerini ve Kızıl denizi içinde barındırmıştır.

Tektanrı inancına dayalı İran kültür ve uygarlığının göz alıcı ve geniş etkileri geçmiş dönemlerden bu güne birçok ülke ve kavmi derinden etkilemiştir.

Coğrafî Konum:

İran'ın engebeli fizikî coğrafyası konusunda birkaç noktaya dikkat etmek gerekir;

A- Genel olarak ülke topraklarına dağlık bölgeler hâkimdir.

B- Bu dağların büyük bir bölümü ülkenin kuzey, batı ve güney bölgelerinde yer alır.

C- İran'ın doğu yarısının genelini alçak alanlar ve birbirinden ayrı dağlar oluşturur.

D- Ülkenin kuzey ve güney bölgelerindeki dar sahil şeritleri dağ ve denizleri birbirinden ayırır.

İranşehr, Kum ve Sebzevar noktalarını birbirine bağladığımız zaman karşımıza 300 bin m²'den daha büyük dev bir üçgen çıkar. Bu dev üçgenin kuzeyde yer alan Deşt-i Kevir çölü ile güneydoğusundaki Deşt-i Lût çukurluğu dünyanın en önemli çöllerindendir.

İran'ın engebeli coğrafî yapısını altı bölgeye ayırabiliriz.

I. Elburz:

Ülkenin kuzeybatı ve kuzeydoğusunda yer alan Ağrı ve Serahs dağları içerisindeki yükseklikler olarak kabul ettiğimizde Elburz'u birkaç bölüme ayırmamız mümkün olur:

1- Kuzey Azerbaycan Sıradağları:

Kuzey Azerbaycan sıradağları Aras nehri boyunca uzanmakta ve Aras'la Urumiye gölü arasında bir set oluşturmaktadır. Bu dağların en önemlisini Karadağ sıradağları oluşturmaktadır ki bu sıradağlar yukarıda adı geçen iki su kaynağını da birbirinden ayırmaktadır.

Karadağ'ın doğu bloğunun bitiminde bulunan Karasu kanyonu, Azerbaycan platosu ve Mogan yaylası arasında doğal bir geçit konumundadır. Ayrıca, Karasu kanyonu, güneyinde yer alan Sebelan yanardağı kümesinin eteklerinde onlarca sıcak su kaynağı vardır.

2- Talış Dağları:

Talış dağlarının kuzey ve güney sırtları Azerbaycan platosunun doğu sınırını oluşturur. Doğu Talış dağlarının engebeli yüzeyini örten sık ormanlar, Hazar sahilleri ile İç Azerbaycan arasındaki ulaşımı güçleştirir.

3- Batı Elburz:

Hazar sahillerine paralel olarak uzanan 600 km'lik yüksek sıradağlardan oluşan Batı Elburz, batıdaki Sefîdrûd ile doğudaki Hible nehirleri arasında kalır.

Elburz'un bu kısmını genelde duvar biçimindeki çok dik yamaçlar, dar dağ sırtları ve diğerlerine nazaran daha derin akarsular oluşturduğu için Hazar sahillerinin iç bölgelerle bağlantısı ancak üç, dört dar dağ geçidiyle sınırlıdır.
         
  4- Doğu Elburz:

Doğu Elburz, Hible nehrinden başlayıp Hazar denizinin 200 km kuzeydoğusunda yer alan Şahdağ'ında son bulur. Elburz dağlarının doğu bloğunu oluşturan bu sıradağlar, Batı Elburz'a kıyasla daha alçak ve dardır.

5-Horasân Kuzey Dağları:

Horasân Kuzey dağları, Şahrûd-Gürgân otobanıyla başlar ve kuzeydoğu Horasân'da bulunan Herirûd akarsuyuyla son bulur. Bu dağların kuzeyinde İran-Türkmenistan ülke sınırlarını belirleyen Kopet ve Hezar Mescid dağları, güneyde ise büyük Keşf nehri ve verimli Meşhed ovası yer alır.

Bu iki sıradağ (Kopet ve Hezar Mescid dağları) arasında yer alan, batıdan gelip Hazar'a dökülen Atrak ve doğuya doğru akan Keşf nehirleri insanoğlunun yaşamı için en elverişli coğrafî bölgelerden birini oluşturmuştur.

          II. Zagros:

Zagros adı eski zamanlarda Yunanlıların İran batı dağlarına verdiği addan gelir. Daha sonraları yabancı coğrafyacıların İran'ın batı ve güneyinde bulunan tüm yükseltilere verdikleri isim olmuştur.
  Genel anlamda Zagros olarak adlandırılan bu dev dağlık bölge, aslında yüzlerce birbirine bitişik ve ayrı sıradağlardan müteşekkildir. Zagros dağları, geniş ve yüksek bir duvar gibi ülkenin kuzeybatısından siyasî sınır eşliğinde güneydoğuya uzanarak, İran platosunun bölge sırtlarını oluşturur.

Bazı İranlı coğrafyacılara göre Azerbaycan ve Belûçistan dağları Zagros'a bağlı değildir. Onlar, gerçek Zagros'un sınırlarını Merivân'dan başlayıp Hürmüz Boğazı'na kadar çizmişlerdir. Bu yüzden Azerbaycan ve Belûçistan dağları hakkında kısa bir bilgi edinmekte fayda var.

Asıl Zagros, İran'ın batı ve güneyinde bulunan tüm dağlık bölgeleri kaplar. Kuzey sınırlarını tanımlarken, Merivân'dan Bicâr'a oradan da Kaydar ve Kuzey Zencân'a uzanan dağları göz önünde tutmalıyız. Öte yandan, Zagros'un güney sınırlarını çizerken de Bender Abbas'tan Basra Körfezi'ne Şur nehrini hesaba katmalıyız. İş böyle olunca da Zagros sınırları 500 bin m² genişliğiyle Hamedân, Kürdistan, Kirmânşah, Bahteran, Lûristan, İlam, Fars, Batı İsfahan ve Merkez eyaletlerinin bir kısmı, Doğu Huzistân dağları ve Bûşehr'i içinde barındırır.

Asıl Zagros'u üç ana kısma ayırabiliriz:

1- Kuzey Zagros:

Zagros dağlarının kuzeyinden başlayan Kuzey Zagros bölgesi Dez nehri yatağına kadar uzanır. Bu bölge, Kürdistan, Hamedân, Kirmanşah, Lûristan ve Merkez eyaletlerinin belli bir kısmını kapsar.

2- Merkez Zagros:

Merkez Zagros, batıda Dez, güneyde Zühre nehri yatakları ve Bahtegân gölüne dökülen Kûr nehri ile etrafı çevrili bölgeye verilen isimdir. Merkez Zagros, Lûristan'ın güney yarısı, Doğu Huzistan, Bahtiyarî, Kuhkiluyî, Buyurahmed, İsfahan'a bağlı Semirum, Feridûn ve son olarak da Fars eyaletinin küçük bir bölümünü kapsar.
         
  3- Güney Zagros:

Güney Zagros, geri kalan dağlık bölgeleri içine alır ve Fars, Bûşehr ve Hürmüzgân'dan meydana gelir. Bu bölge, Zagros'un en yaygın olduğu alandır. Bûşehr limanı-Abade arası ya da Lenge limanı-Sircan arası 300 km'yi aşmaktadır.

Ayrıca, yeri gelmişken belirtelim ki Belûçistan eyaletini de üçe ayırabiliriz.

  A- Kuzey'de, en yüksek noktasını Taftan'ın (3.941m) oluşturduğu yanardağ kümeleri.

B- Ortada yer alan Cezmûryan kanyonu.