Haydar Baba

18-09-2007

Haydar Baba, modern İran şiirinin önemli kişiliklerinden olan Muhammed Hüseyin Şehriyar'ın ünlü şiiridir. Çocukluk yıllarının geçtiği coğrafyaya duyulan derin özlemle yazılmıştır. Şair, Haydar Baba'yla çağdaş bir destan kaleme almıştır. Adını, Hoşkenab'a sırt vermiş olan dağlardan alan şiirde, Şehriyar, çocukluğunda tanık olduğu dünyayı, çarpıcı ve canlı tasvirlerle anlatmayı başarmıştır. Şehriyar'ın bu ölümsüz eseriyle sizi başbaşa bırakırken, eserin bestelenmiş olduğunu ve Azeri aşıklar ve icracılar tarafından başarıyla icra edildiğini de belirtelim. Aşağıda bu görkemli şiirden bir bölüm bulacaksınız.

          Çağımız Ä°ran edebiyatının önde gelen ismi, Muhammed
          Hüseyin Åžehriyar, 1906'da Tebriz'de doÄŸdu, 1988 yılında
          Tahran'da öldü. Güney Azerbaycan'ın ve Ä°ran'ın güçlü
          ÅŸairlerinden biriydi. Babası Mirza AÄŸa HuÅŸgenabi,
          dava vekiliydi. ÇocukluÄŸu, Kara Çemen'in HuÅŸgenab
          beldesine baÄŸlı Haydar Baba köyünde geçti. Eteklerine
          kurulduÄŸu daÄŸdan, Haydar Baba dağından adını almıştı köy.
          Ä°lk ve orta öğrenimini Tebriz'de bitirdi. Ortaokul
          sıralarındayken, Arapça ve Arap öğrenmiÅŸ, yanı sıra
          Fransızca çalışmıştı. 1923 yılında Tahran'a geçti ve
          Daru'l-Fünun lisesinde okudu. Ardından Tıp
          Fakültesine girdi fakat son sınıftayken okulu bıraktı.
          NiÅŸabur ve Horasan'da kamu görevlisi olarak çalıştı.
          1935'te Tahran Ziraat Bankasında görev aldı, buradan
          emekli oldu. Åžairin babası, 1936 yılında ölmüştü.
          Bir süre bunalımlı bir dönem yaÅŸayan Åžehriyar,
          annesinin manevi desteÄŸiyle ayakta durabildi.
          Annesi, beÅŸ yıl boyunca, ÅŸairin iyileÅŸmesi için
          çaba gösterdi. Åžehriyar'ın ÅŸiirindeki hüzün,
          geçirdiÄŸi bu ruhi bunalımdan sonra daha da derinleÅŸti.
          Åžair, ileri yaÅŸlarda evlendi. Bir kızı oldu. Annesinin
          söylediÄŸi türkülerle, anlattığı masallar ve ninnilerle
          beslendi ve bir zaman tasavvufa da ilgi duydu. Ä°lk ÅŸiir
          kitabı, 1931 yılında yayımlandı. Uzun bir süre Farsça
          yazdı, modern Ä°ran ÅŸiirinin seçkin örneklerini verdi.
          Åžehriyar, yıllar sonra, HuÅŸgenab'a, çocukluÄŸunun
          geçtiÄŸi Haydar Baba köyüne gitti. Zamanın yıpratıcı
          etkisiyle, buraların çok deÄŸiÅŸmiÅŸ olduÄŸunu, eksi
          insanların kalmadığını gördü. Bu hüzün duygusu
          içerisinde Haydar Baba ÅŸiirini kaleme aldı. Annesi,
          ÅŸairin Farsça ÅŸiirlerini anlamıyordu. Bir kezinde bunu
          ona söylemiÅŸ ve kendisinin de anlayabileceÄŸi biçimde
          ÅŸiirler yazmasını istemiÅŸti. Haydar Baba'nın ortaya
          çıkışında bunun da rolü olmuÅŸtur.
          Haydar Baba, Åžehriyar'ın kendi dilinde yazdığı, toplam
          yüzyirmibeÅŸ dörtlükten oluÅŸan görkemli bir destandır.
          Åžiirde, Güney Azerbaycan'ın doÄŸasının güzelliÄŸi,
          toplumun adet ve gelenekleri ve Åžehriyar'ın
          yurduna duyduÄŸu derin sevgi ve
          özlem dile gelmiÅŸtir.

1.
          Haydar Baba yıldırımlar ÅŸahanda
          Seller sular ÅŸakgıldayıf ahanda
          Gızlar ona sef baÄŸlayıb bahanda

Selam olsun şövketize elüze
          Menim de bir adım gelsin dilüze

          2.
          Heyder Baba kehliklerin uçanda
          Kol dibinnen dovÅŸan kalhıp gaçanda
          Bahçalarun çüçeklenüp açanda

Bizden de bir mümkin olsa yad ele
          Açılmayan ürekleri ÅŸad ele

          3.
          Bayram yeli çardahları yıhanda
          Novruz güli gar çiçeÄŸi çıhanda
          AÄŸ bulutlar köyneklerin sıhanda

Bizden de bir yad eliyen saÄŸ olsun
          Dertlerimiz goy dikelsin daÄŸ olsun

          4.
          Heyder Baba gün daluvı daÄŸlasın
          Ãœzün gülsün bulahların aÄŸlasın
          UÅŸahların bir deste gül baÄŸlasın

Yel gelende ver getirsin bu yana
          Belke menim yatmış behtim oyana

          5.
          Heyder Baba senin üzün aÄŸ olsun
          Dört bir yanın bulaÄŸ olsun baÄŸ olsun
          Bizden sora senin baÅŸun saÄŸ olsun

Dünya gazov-geder ölüm itimdi
          Dünya boyı oÄŸulsuzdı yetimdi

6.

Heyder Baba yolum sennen kec oldı
          Ömrim keçdi gelemmedim gec oldı
          Heç bilmedim gözellerin nec oldı

Bilmez idim döngeler var dönüm var
          Ä°tginlik var ayrılık var ölüm var

          7.
          Heyder Baba igit emek itirmez
          Ömür keçer efsus bere bitirmez
          Namerd olan ömri baÅŸa yetirmez

Biz de vallah unutmarıg sizleri
          Göremmesek helal edin bizleri

8.
          Heyder Baba Mir Ejder seslenende
          Kend içine sesden küyden düşende
          Aşıg Rüstem sazın dillerinde

Yadındadı ne hövlesek gaçardım
          GuÅŸlar tekin ganad çalıp uçardım

          9.
          Åžengülava yurdı aşıg alması
          Gahdan gedüp orda gonah galması
          DaÅŸ atması alma-heyva salması

Galıp şirin yuhı kimi yadımda
          Eser goyup ruhumda her zadımda

          10.
          Heyder Baba Gurı Gölün gazlari
          Gediklerün sazag çalan sazlari
          Ket-kövÅŸenin payizları yazlari

Bir sinema perdesidir gözümde
          Tek oturup seyrederem özüm de

          11.
          Heyder Baba Gare Çemen cadası
          ÇovuÅŸların geler sesi sadası
          Kerbelaya gedenlerin gadası

Düşsün bu ac yolsuzların gözüne
          Temeddünün uyduh yalan sözüne

12.
          Heyder Baba ÅŸeytan bizi azdırıp
          Mehebbeti üreklerden gazdırıp
          Gare günün sernüviÅŸtin yazdırıp

Salup halkı birbirinin canına
          Barışığı beleÅŸdirip ganına

13.
          Gözyaşına bahan olsa gan ahmaz
          Ä°nsan olan hencer beline tahmaz
          Amma heyif kök tutdığın bırahmaz

Behiştimiz cehennem olmahdadır
          Ziheccemiz meherrem olmahdadır

          14.
          Hezan yeli yarpahları tökende
          Bulup daÄŸdan yenip kende çökende
          Åžeyhelislam gözel sesin çekende

Nisgilli söz üreklere deyerdi
          AÄŸaÅŸlar da Allah'a baÅŸ eyerdi

          15.
          DaÅŸlı bulah daÅŸ gumınan dolmasın
          Bahçaları saralmasın solmasın
          Ordan keçen atlı susuz olmasın

Deyne bulah heyrin olsun aharsan
          Ãœfüglere humar humar baharsan

17.
          Heyder Baba Sulı Yerin düzünde
          Bulah geyner çay çemenin gözünde
          Bulah otı üzer suyın üzünde

Güzel guşlar ordan gelip keçeller
          Helvetleyip bulahdan su içeller

18.
          Biçin üsti sünbül biçen orahlar
          Eyle bil ki zülfi darar darahlar
          Åžikarçılar bildirçini sorahlar

Biçinçiler ayranların içeller
          Bir huÅŸlanıp sondan durup biçeller

19.
          Heyder Baba kendin güni batanda
          UÅŸaglarun ÅŸamın yeyüp yatanda
          Ay bulutdan çıhup gaÅŸ göz atanda

Bizden de bir sen onlara gisse de
          Gissemizde çohlı gem ü güsse de

20.
          Garı nene gece nağıl deyende
          Külek galhıp gap-bacanı döyende
          Gurd geçinin ÅŸengülisin yeyende

Men gayıdıp bir de uşag oleydim
          Bir gül açıp ondan sora soleydim

          21.
          Emme Can'ın bal bellesin yeyerdim
          Sondan durup üs donumı geyerdim
          Bahçalarda tiringini deyerdim

Ay özümü o ezdiren günlerim
          AÄŸaç minip at gezdiren günlerim

22.

          Heçi hala çayda paltar yuvardı
          Memmed Sadıg damlarını suvardı
          Heç bilmezdik daÄŸdı daÅŸdı duvardı

Her yan geldi şıllag atup aşardıg
          Allah ne hoÅŸ gemsiz gemsiz yaÅŸardıg

          23.
          Åžeyhelislam münacatı deyerdi
          MeÅŸed Rehim lebbadeni geyerdi
          MeÅŸdaceli bozbaÅŸları yeyerdi

Biz hoÅŸudug heyrat olsun toy olsun
          Ferg elemez her nolacah goy olsun

          24.
          Melik Niyaz verendilin salardı
          Atın çapup geygacıdan çalardı
          Gırğı tekin gedik başın alardı

Dolayıya gızlar açıp pencere
          Pencerelerde ne de gözel menzere

          25.
          Heyder baba kendin toyun tutanda
          Gız-gelinler hena pilte satanda
          Bey geline damnan alma atanda

Menim de o gızlarında gözüm var
          Aşıgların sazlarında sözüm var

          26.
          Heyder Baba bulahların yarpızi
          Bostanların gülbeseri garpuzi
          Çerçilerin aÄŸ nebatı sakgızi

İndi devar damağımda dad verer
          Ä°tgin geden günlerimden yad verer

          27.
          Bayramıdı gece guşı ohurdi
          Adahlı gız bey corabın tohurdı
          Herkes ÅŸalın bir bacadan sohurdi

Ay ne güzel gaydadı şal sallamag
          Bey ÅŸalına bayramlığın baÄŸlamag

28.
          Åžal istedim men de övde aÄŸladım
          Bir ÅŸal alıp tez belime baÄŸladım
          Gulamgile gaÅŸdım ÅŸalı salladım

Fatma hala mene corab bağladı
          Han nenemi yada salıp aÄŸladı

29.
          Heyder Baba Mirzemmed'in bahçasi
          Bahçaların turÅŸa-ÅŸirin alçasi
          Gelinlerin düzmelerin tahçasi

Hey düzüler gözlerimin refinde
          Heyme vurar hatireler sefinde

          30.
          Bayram olup gızıl palçıg ezeller
          Nakgış vurup otagları bezeller
          Tahçalara düzmeleri düzeller

Gız-gelinin fındıgçası henası
          Heveslener anası gaynanası

          31.
          Bakiçinün sözi sovı kağızi
          Ä°neklerün bulaması ağızi
          ÇerÅŸenbenin girdekanı mövizi

Gızlar diyer: ‘atıl matıl çerşenbe
          Ayna tekin behtim açıl çerÅŸenbe'

32.
          Yumurtanı göyçek gülli boyardıg
          Çakgışdırup sınanların soyardıg
          Oynamahdan birce meger doyardıg

Eli mene yaşıl aşıg vererdi
          Ä°rza mene novruz güli dererdi

          33.
          Novruz Eli hermende vel sürerdi
          Gahdan yenüp küleÅŸlerin kürerdi
          DaÄŸdan da bir çoban iti hürerdi

Onda gördün ulah ayah sahladi
          DaÄŸa bahıp gulahların ÅŸahladi

          34.
          AhÅŸam başı nahırınan gelende
          Goduhları çekip vurardıg bende
          Nahır keçip gedip yetende kende

Heyvanları çilpah minüp govardıg
          Söz çıhseydi sine gerip sovardıg

35.
          Yaz gecesi çayda sular ÅŸarıldar
          DaÅŸ geyeler selde aşıp harıldar
          Garanlıgda gurdın gözi parıldar

İtler gördün gurdı seçip ulaşdı
          Gurd da gördün galhıp gedikten aÅŸdı

36.

          Gış gecesi tövlelerin otaÄŸi
          Ketlilerin oturağı yataÄŸi
          Buharıda yanar otun yanaÄŸi

Şebçeresi girdekanı iydesi
          Kendi basar gülüp danışmag sesi

          37.

          Şüca haloÄŸlınun Baki sovgeti
          Damda guran samavarı söhbeti
          Yadımdadı ÅŸesdi gedi gameti

Cünemmegün toyı döndü yas oldi
          Nene Gız'ın beht aynası kas oldi

38.
          Heyder Baba Nene Gız'ın gözleri
          RehÅŸende'nin ÅŸirin ÅŸirin sözleri
          Türki dedim ohusunlar özleri

Bilsinner ki adam geder ad galar
          Yahşı pisden ağızda bir dad galar

39.
          Yaz gabağı gün güneyi dövende
          Kend uÅŸağı gar güllesin sövende
          Kürekçiler daÄŸda kürek züvende

Menim ruhum eyle bilün ordadır
          Kehlik kimin batıp galıp gardadır

40.
          Garı nene uzadanda iÅŸini
          Gün bulutda eyirerdi teÅŸini
          Gurd gocalıp çekdirende diÅŸini

Süri galhıp dolayıdan aşardi
          Baydaların süti aşıp daÅŸardi

41.
          Hecce Sultan emme diÅŸin gısardi
          Molla Bağır emoÄŸlı tez mısardi
          Tendir yanıp tüssi övi basardi

Çaydanımız ersin üste gaynardi
          Govurgamız sac içinde oynardi

          42.
          Bostan pozup getirirdik aÅŸaÄŸi
          Doldururdıh övde tahta tabaÄŸi
          Tendirlerde piÅŸirerdih gabaÄŸi

Özün yeyip tohumların çıtdardıh
          Çoh yemekden lap az gala çatdardıh

          43.
          Verzığannan armut satan gelende
          UÅŸahların sesi düşerdi kende
          Biz de bu yannan eÅŸidip bilende

Şıllağ atıp bir gışgırıh salardıh
          BuÄŸda verip armutlardan alardıh

          44.
          Mizra TaÄŸi'ynan gece getdik çaya
          Men bahıram selde boÄŸulmuÅŸ aya
          Birden işıg düşti otay bahçaya

Ey vay dedik gurddı, geyitdik gaşdıh
          Heç bilmedik ne vaht küllükden aÅŸdıh

          45.
          Heyder Baba aÄŸaçların ucaldi
          Amma heyif cevanların gocaldi
          Tohlıların ahırlıyıp acaldi

Kölge döndi gün batdi gaş gereldi
          Gurdun özi garanlıhda bereldi

          46.
          EÅŸitmiÅŸem yanır Allah çıraÄŸi
          Dayir olup mescidizin bulaÄŸi
          Rahat olup kendin evi uÅŸaÄŸi

Mensur Han'ın eli golı var olsun
          Harda galsa Allah ona yar olsun

          47.
          Heyder Baba dünya yalan dünyadi
          Süleyman'nan, Nuh'dan galan dünyadi
          OÄŸul doÄŸan derde salan dünyadi

Her kimseye her ne verip alıpdı
          Eflatun'dan bir gurı ad galıpdı

          48.
          EmoÄŸlıynan geden gece GıpçaÄŸ'a
          Ay ki çıhdi atlar geldi oynaÄŸa
          Dırmaşırdıh daÄŸdan aşırdıh daÄŸa

Meşmemi Han göy atını oynatdı
          Tüfengini aşırdı ÅŸakgıldatdı

          49.
          Heyder Baba Gare Gölün deresi
          HuÅŸgenab'ın yolı, bendi beresi
          Orda düşer çil kehliÄŸin feresi

Orda keçer yurdumuzun özüne
          Biz de geçek yurdumuzun sözüne

          50.
          HuÅŸgenab'ı yaman güne kim salıp?
          Seyidlerden kim gırılıp kim galıp?
          Amin Gafar dam-daşını kim alıp?

Bulah gene gelip göli doldurur?
          Ya gurıyup bahçaları soldurur?

51.
          Amir Gafar seyidlerin tacıydı
          Åžahlar ÅŸikar etmesi geygacıydı
          Merde ÅŸirin namerde çoh acıydı

Mezlumların hakgı üste eserdi
          Zalimleri gılış tekin keserdi

52.
          Mir Mustafa dayı uca boy baba
          Heykelli sakgallı Tolıstoy baba
          Eylerdi yas meclisini toy baba

Huşgenab'ın abırusı erdemi
          Mescidlerin meclislerin görkemi

          53.
          Mecdüssadat gülerdi baÄŸlar kimi
          Guruldardı bulutlı daÄŸlar kimi
          Söz aÄŸzında erirdi yaÄŸlar kimi

Alnı açıh yahşı derin ganardı
          Yaşıl gözler çıraÄŸ tekin yanardı

54.
          Menim atam süfreli bir kiÅŸiydi
          El elinden tutmaÄŸ onun iÅŸiydi
          Gözellerin ahire galmışıydı

Onnan sora dönergeler dönüpler
          Mehebbetin çırahları sönüpler

55.
          Mir Salih'in deli sovlıh etmesi
          Mir Eziz'in ÅŸirin ÅŸahsey getmesi
          Mir Memmed'in gurulması bitmesi

İndi desek ehvalatdı nağıldı
          Geçti getdi itdi batdı dağıldı