Hamasî Manzumeler

           Bu dönemdeki hamasî manzumeler arasın¬dan milli bir hamasî manzumenin varlığıyla birlikte daha çok tarihî, za¬man zaman da dinî hamase türü ile yetinmek gerekir. Zira dinî siyasetin V/XI. ve VI/XII. yüzyıllar ile VII/XIII. yüzyılın başları İran’ında revaç bulması sonucu milliyet düşüncesi zayıflamıştı. Moğol saldırısı ve onun getirdikleri tabii olarak bu düşüncenin kalıntılarını da bir anda yokluğa teslim etti. Bu şekilde ister VII/XIII. yüzyılın başlarında olsun ister ondan sonra olsun milli kahramanlık destanlarının nazmedilmesine herhangi bir eğilim yoktu. Buna karşılık, tarihî manzumelerin düzenlenmesi İranlılar arasında yaygın hale geldi, en eski tarihî hamaseler –İskender-nâmeler dışında –bu dönemde derlendi. Bu tarihî manzumeler arasından birisi Gur Şensebânî padişahlarından Fahruddîn Mubârekşâh b. Hüseyin Merverûdî hakkında mutakarib bahrinde yazılmış manzumeydi. Bir diğeri Mecduddîn Muhammed Pâyizî-yi Nesevî’ye ait olan Şâhinşâh-nâme isimli hamasî manzume, bir diğeri Kâni‘î-yi Tûsî’ye ait olan mutakarib bahrinde yazılmış Selcûk-nâme adlı manzume, bir başkası Hamdullah-i Mustavfî-yi Kazvînî (ö.750/1349)’nin İslam’ın zuhurundan nazmedicisinin zama¬nına kadarki İran tarihine yönelik mutakarib bahrindeki 75000 beyitlik Zafer-nâme’sidir. Bir başka manzume de Ahmed-i Tebrîzî’nin Cengiz ve 738/1337 yılına kadarki diğer Moğol hanları hakkında yazdığı mutakarib bahrinde 18000 beyitlik Şehinşâh-nâme-i Tebrîzî adlı manzumedir. Bir başka manzume Nûruddîn b. Şemsuddîn Muhammed’in 763/1362 sene¬sinde Sultan Uveys adına yazdığı Gâzân-nâme’dir. Bir başka manzume, Sadruddîn Hatîb Rabî‘î-yi Pûşengî’nin mutakarib bahrinde Kirt hane¬danları konusunda kaleme aldığı Kirt-nâme’dir. Bir diğer manzume, Tâ-rîh-nâme-i Herât yazarı Seyfuddîn Muhammed b. Yakûb’un Melik Fahruddîn’in komutanı Cemâluddîn Muhammed Sâm’ın kahramanlıkla¬rını vasfeden Sâm-nâme-i Seyfî manzumesidir. Bir başka manzume de Kemâluddîn Ebû’l-‘Ata Hâcû-yi Kirmânî’nin Sistân’ın hikaye kahramanı Sâm-i Nerimân’ın hayatının hamasî ve aşk içerikli bir hikayesini ve onun doğu topraklarındaki kahramanlık, macera ve aşk oyunlarını içeren Sâm-nâme-i Hâcû adlı manzumedir. Bu manzume de mutakarib bahrinde ya¬zılmıştır. Bir başkası da şu ana dek genel olarak VII/XIII. yüzyıl sonları şairi Zerdüşt Behrâm Pejdû’ya nisbet edilen fakat Keyhusrev-i Râzî’nin gö¬rüldüğü kadarıyla VII/XIII. yüzyılın başlarında Zerdüşt Behrâm Pejdû’dan önce yaşamış olan Kâvus Key (veya Keykâvus) adındaki bir şa¬ire ait olan Zerâteşt-nâme adlı manzumedir.

          Manzum İskender-nâmeler bu dönemden itibaren VI/XII. yüzyıl sonlarının usta şairi Nizâmî’yi ve onun Firdevsî’nin Şâhnâme’sindeki İs¬kender hikayesinden etkilenerek kaleme aldığı İskender-nâme’sini taklit şeklinde söylendi. Söz konusu ettiğimiz dönemde Emir Husrev-i Dihlevî Âyine-i İskenderî adlı eserini 697/1298 yılında Alâuddîn Muhammed Şah adına nazmetti.