HUMAM-İ TEBRİZİ

14- Humâm-i Tebrîzî: Hâce Humâmuddîn ‘Alâ-i Tebrîzî, Moğol İl­hânlıları dönemi İran’ın tanınmış şairlerinden ve büyük şeyhlerindendir. 636/1239 yılında doğmuştur. İsim ve lakabı tezkire kitaplarında farklı şe­killerde zikredilmiştir. Ancak şiirdeki mahlası “Humâm”dır. Hâce Şemsuddîn Sâhibdîvân-i Cuveynî’nin çağdaşı, dostu ve yakın yardımcıla­rındandı. Hatta öyle yakındı ki Sâhibdîvân, onun “zaviye”si için yıllık bin dinar kadar belirlemişti[1]. Ayrıca şahadeti için hazır olduğunu ilan ettiği son mektubunda has dostlarına veda ederken Humâmuddîn’in adını da zikretmiştir[2]. Humâm’ın birçok uğraşının olduğu, bu cümleden olarak “Azerbaycan vezirliği” ve Sâhibdîvân’ın görevlendirmesiyle Rum’a gitme­siyle görevlendirildiği zikredilmesine rağmen görüldüğü kadarıyla bunlar bu arif şairin Tebrîz’de kendi adına kurulmuş olan “zaviye”yi bırakmasına ve süluk ehlini irşad etmede bir kusur işlemesine yol açmadı. Onun çağ­daşları, Humâm’ın adını zikretme noktasında sürekli onu şeyhlere ve ta­rikat büyüklerine özgü sıfatlarla övmüşlerdir. Bu da Humâm’ın hem ta­savvufun üst mertebelerine ulaştığını hem de Farsça, Arapça şiir ve ya­zıda, güncel konularda, güzel hat yazmada zamanının ileri gelenlerinden olduğunu gösterir. Kimi tezkire yazarları, onu tasavvufta Şeyh Hasan Bul­gârî’nin, kimileri de Şeyh Sa‘îd Fergânî’nin müritlerinden saymışlardır. Ancak Humâm’ın irfanî bilgilerini nereden ve hangi şeyhten aldığı tam olarak belli değildir. Hâce Nasîruddîn-i Tûsî’nin yanında öğrenim gör­düğü, Kutbuddîn-i Şîrâzî’nin dostlarından olduğu ve bu Allâmenin Miftâhu’l-miftâh adlı eserini Humamuddîn’in isteği üzerine kaleme aldığı doğrudur. Humâm’ın diğer çağdaşlarından ve belki de dostlarından vezir Hâce Reşîduddîn Fazlullah ve Sâhibdîvân’ın oğlu Şerefuddîn Harun’u zik­retmek mümkündür. Humâm, 706 yılında Hâce Reşîduddîn Fazlullah’ın emriyle derlenmiş olan yada kendisinin yazdığı Kur’an tefsiri üzerine bir takriz yazmış kimselerdendir. Aynı şekilde Sohbet-nâme adlı mesnevisini de Şerefuddîn Harun adına söyledi.

Humâm 713/1313 veya 714/1314 yılında vefat etti ve kendi hankahında toprağa verildi.

Dîvân-i Humâm, kıta, gazel, kaside, mesnevi ve rubaiden oluşan Farsça ve Arapça şiirlerden oluşmaktadır. Arapça şiirleri ve Farsça şiirle­rinin bir kısmı, Şemsuddîn Sâhibdîvân, Reşîduddîn Fazlullah, Kutbuddîn Şîrâzî, Sultan Muhammed Olcayto gibi zamanının alim ve büyüklerini övme üzerinedir. Ondan iki de mesnevi geriye kalmıştır. Birisi, Senâî’nin Hadîka’sı vezninde olup beş yüzü aşkın seçilmiş, sağlam ve güçlü beyti içeren tahkik ve tezhip konusundadır. Diğer mesnevi, hezec-müseddes, maksur ve mahzuf bahrinde yazılmış 300 beyti aşkın Sohbet-nâme mes­nevisi olup Şemsuddîn Sahibdivan’ın oğlu Hâce Şerefuddîn Harun adına yazmıştır. Konusu, aşkın beyanı, aşık ve maşukun hallerinin zikri, firak ve visal üzerinedir. Şair, birkaç gazeli de eklemiş ve beyitlerini bu Hâce’nin övgüsüne ayırmıştır. Bunlara ilave olarak kendisinden bazı mersiye, gazel ve ihvâniyat da geri kalmıştır ki bunların tümü bir divanda toplanmış olup beyit sayısı iki bine kadar ulaşmaktadır.

Dîvân-i Humâm, ölümünden sonra Hâce Reşîduddîn Fazlullah’ın emriyle şunun bunun elinde olan dağınık şiirlerinden toplanmış ve bu ve­zirin emriyle üzerine bir mukaddime yazılmıştır. Şiirleri 714/1314 (Humâm’ın vefat ettiği yıl) ve 718/1318 (Reşîduddîn Fazlullah’ın öldürül­düğü yıl) yılları arasında toplanmıştır.

Humâm, Sa’dî’nin çağdaşları arasında bu büyük üstadın güzel gazel­lerinin büyük etkisi altında kalmış kimselerden olup onun bazı gazellerine karşılık yazmıştır. Ancak bununla birlikte kendisi de gazelde yetenekli ve tatlı açıklamalar, yeni ve gönle hoş gelen mazmunların sahibidir. Humâm’ın şiirlerinde irfanî düşüncelerin etkisi çok fazladır. Hatta onun gazelleri süluk ehlinin açık işaretlerini içerir. ‘Ubeyd-i Zâkânî, biri tama­men Azeri lehçesiyle yazılmış olan iki gazelini Uşşâk-nâme’sinde zikret­miştir. Hâfız da onun şiirlerine teveccüh etmiştir.

Aşağıdakiler onun şiirlerindendir:

Gittin de senin arzun candan gitmez, ağlayan gözler önündeki gö­rüntün gitmez.

O yüce boyun gözden gitmedi fakat hayalden sallanan selvi gitmez.

Sensiz beni cennete davet de etseler derim ki bu zayıf zindana gitmez.

Az eleştir beni zira elimde değil ki bu gönül dostun dışında emre bo­yun eğmez.

Gönül senin zülfünün ucuna bağlıydı, sevgi zamanı geçti ve verdiği sözden dönmez.

İçinin yapısından vefa görüntüsü ve dost sohbeti gitmeyene canım fedadır.

Sevgili olan teni toprak olup da canından cananların sevgisi gitme­yendir.

*              *              *

Parlayan bir cevherdir benim ve senin canın, benim ve senin sırrın­dan kimsenin haberi olmaz.

Ey dost benim ve senin aranda bir fark yoktur, benim ve snein aranda benim ve senin yazıklığın vardır.