GAZAYİRİ

Muhammed b. Ali Gazâyirî-yi Râzî, Irak’ın büyük şairlerinden ve Deylemîlerin Rey’deki son emirlerinin ve Gazneli sultan Yemînu’d-devle Mahmûd’un medhiyecilerindendir. Şiirdeki lakabı, Gazâyirî ve Gazzârî olarak her iki şekilde de yazılmıştır. Bu ikinci şekli, sadece Menûçihrî kendi şiirinde kullanmıştır. Zira Menûçihrî, Arapça bilen bir kişiydi ve Gazâre’ye (kendisinden seramik ve çömlek yapılan çamur) mensup olan bir kimsenin Gazâyirî değil de Gazzârî olacağını biliyordu. Fakat şairin kendisi, şiirdeki laka­bını Gazâyirî olarak kullanmış ve neden böyle oldu­ğunu soran kimselere karşı da her türlü kapı ve tartışmayı kapamıştır.

Şairliğinin ilk dönemleri, Rey’deki Deylemîleri övmekle geç­miştir. Bu dö­nemler, Gazneli Mahmûd’un iktidar dönemine ve onun Rey tarafların­daki ve Irak’ın diğer bölgelerindeki askerî ilerlemelere olan ilgisi döne­mine denk gelir. Bundan dolayı Gazne sultanı, şairlerin şiirlerini kendi isminin ve ününün yankı­sının yayılması için satın al­mak üzere bu bölgede özellikle de Rey’de büyük bir mal harcadı. Bu arada falın kurası Gazâyirî’den yana çıktı ve onun şiirleri Gazne sulta­nının sarayında kabul gördü. Nitekim dinar keseleri ona zenginlik ba­ğışladı. Hatta öyle ki malı­nın çokluğundan dolayı kötülemeye başladı ve aşağıdaki matla’ ile başla­yan bu konudaki kendi ünlü Lamiye kasi­desini Rey’den Gazne’ye gön­derdi:

Eğer kemal yer ile yer de mal ile ise beni gör ki kemali kemal ile gö­resin.

Şairin işaretlerine dikkat edildiğinde onun Mahmûd’un sarayı ile olan en eski ilişki, 400/1009 yılında Hindistan’daki “Narayin”in fethedildiği yıl ile bağ­lantılıdır. Nitekim Gazâyirî, bu fethi övmekle iki kese altını Gazne sultanından almıştır:

İki kese altın aldım Narayin fethi nedeniyle, Rumiye’nin fethiyle de yüz kese alırım.

Ondan sonra da onun Gazneli sultan Mahmûd sarayı ile olan şiirsel iliş­kisi hep devam etti. Şair, övgü kasidelerini Rey’den Gazne’ye bu şehre hiç gitmiş ol­maksızın gönderiyordu. Vefat yılı olarak 426/1034 olarak ya­zılmıştır. Buna göre, o Rey’in fethedilmesine ve Gazneli Mahmûd’un em­riyle o bölgedeki Şiilerin ve felsefî görüşe sa­hip olan kimselerin öldürül­mesine şahitlik etmiştir.

Aşağıdaki beyitler onun şiirlerindendir:

Sabah vakti kadehi getirdi ve bana verdi, oysa benim onun duda­ğıyla işim var.

“Sevgi mi bu?” dedim, “sevgisi besler” dedi. “Ay mıdır?” dedim, “Ayı doğdu” dedi.

Bana bade verdi, letafetle, “kadehi verdi, Fakat bade vermedi” de­dim.