FARS DİLİ VE EDEBİATININ GENEL DURUMU

            Fars edebiyatının durumu da bu dönemdeki diğer ilimler gibi önceki dönemle tamamen farklılık arz eder. Bu dönemi genel olarak edebiyat ve ilimlerin durumuna yakışmayan bir dönem saymak gerekir. Zira birincisi, bu dönem içinde yaş ve kurunun birlikte yandığı kökten sarsıcı hücum¬larla çağdaştı ve saldırgan Moğol ve Tatarların geçtikleri her yerden tabii olarak geriye yağmalanmış ve katliam görmüş bir avuç toprak kaldı. On¬dan sonra da İran’da peş peşe devam eden inkılaplar ve iç savaşlar, Moğol hanlarının yerine geçenlerin iktidar arayışları buna eklendi ve baştan sona güvensiz, fakirlik ve tuzaklarla dolu bir dönem ortaya çıkardı ki tabii olarak ilim ve edebiyatla uğraşmaya yakışmazdı. İkinci de yaptıkları teş¬viklerle İran’da edebiyatın yükselmesinin ve pazarının revaç bulmasının sebebi olan saltanat ve hanedan sarayları ortadan kalktı, yerlerine oturan Moğol ve Tatarlar ne ilim ve edebiyatın alıcısıydılar ne de İranlılar gibi zevk letafetine ve yaşam inceliğine sahiptiler. Ne onlarla İranlılar ara-sında soy ve dil yakınlığı vardı ne de dinî inanç, gelenek ve yaşam şekilleri açısından birbirlerine yakındılar. Bu nedenle de İranlıların maddî ve ma¬nevi iyi hallerine duyarlılık ve yakınlık duymaları beklenemezdi. Üçün¬cüsü, VII/XIII. ve VIII/XIV. yüzyılların yağmalanmış halkı üzerine çö¬reklenmiş olan vahşet verici fakirlik ve perişanlık zevke ve sanata dair iş¬lerle uğraşmayı zorlaştırmaktaydı. Dördüncüsü, Moğolların ve İlhanlı hü¬kümetlerinin hücumları ve onlardan sonra gelen peş peşe inkılaplarla İran’ın Moğol istilasından önceki Harezm, Maveraunnehir, Horasan gibi medeniyet ve kültür merkezleri ve bu merkezlerde bulunan kütüphane, medrese ve mescitler yerle bir oldu. Büyük müderrisler, alimler, edebiyat¬çılar ve arifler ya öldürüldü yada darmadağın oldular. Şair ve edebiyatçı-ların edebiyat kitaplarının ve şiir defterlerinin birçoğu Harezm, Maveraunnehir ve Horasan viraneleri altında ebediyete kadar gömüldü¬ler. Genelde edebiyat pazarının kesada uğraması, alimlerin ve eserlerinin azalması açısından büyük bir illet ortaya çıkardı. Beşincisi de bu zikredi¬lenler Moğol sonrası İran’ın Moğollardan önceki İranla bağlantı kökünün tamamıyla kesilmesine sebep olması ve bunun sonucu olarak da edebî di¬lin bozulması ve milli ve ilmî geleneklerin unutulmuşluğa terk edilme¬siydi.

Ancak bu olumsuz ve yıkıcı etkenlerin yanında İran kültürünün ve Fars dilinin etkili olduğu toprakların köşe ve kenarında olumlu sebepler de göze çarpıyordu ki VII/XIII. ve VIII/XIV. yüzyıllardaki alim ve ediple¬rin dikkate değer bir kesimin varlığına söz konusu olabiliyordu. Bu se¬bepler şöyle sıralanabilir:

 1- Moğol saldırıları zamında yani VII/XIII. yüzyılın başlarında İslamî İran medeniyeti İran’ın doğusunda ve merkezinde yükselişinin en üst de¬recesine ulaşmıştı. Alim, edip ve ariflerden oluşan büyük bir kesim, Mo¬ğolların amansız saldırıları sırasında ortadan kalktıysa da onlardan az bir kısmı ya komşu ülkelere kaçıp o bölgelerdeki emirlerin koruması altında işlerine devam etmişler yada İran’ın içinde bir şekilde Moğol saldırıların¬dan canlarını kurtarabilmiş ve memleketin köşe ve kenar yerlerine sığın¬mışlardı. Nitekim VII/XIII. yüzyılın birinci derece yazar, şair ve alimlerin tümü bu gruptandır.

 2- Bu büyüklerin eli altında bir grup alim ve edebiyatçı eğitim gördü ki bunlar VII/XIII. yüzyılın sonlarında ve VIII/XIV. yüzyılın başlarında yaşadılar. Onlara ait çok değerli eserler elde mevcuttur.

 3- Moğol saldırıları ve etkileri her büyük toplumsal değişimde olduğu gibi sonuçlarını bir anda göstermedi. Aksine bu saldırının etkilerini İran’da ilim ve edebiyatın çöküş dönemi olan VIII/XIV. yüzyıldan sonra¬sında aramak gerekir.

 4- Moğol dönemindeki İran ve İran dışındaki kültür sığınakları–ki bundan önce bu kitapta kendilerinden “İran Kültür Sığınakları” adıyla söz etmiştik–ve “İlhânlılar ve Timurlular arası Yapılar” adıyla zikrettiğimiz İran imarı merkezleri VII/XIII. yüzyılın bir grup ilim, edebiyat ve siyaset büyüklerini veya onların çocuklarını ve öğrencilerini içinde barındırdı. Kılıçtan kurtulmuş alim ve edebiyatçıların ünlü eserlerini ortaya çıkar¬dıkları yerler de buralardı.

 5- VII/XIII. ve VIII/XIV. yüzyıllardan sonra artık İran Moğol saldırı¬ları benzeri kökten sarsıcı ve yıkıcı saldırılarla karşılaşmadığı için bu iki yüzyılda veya ondan sonra meydana gelen eser ve teliflerin hemen hemen tümü yerinde kaldı. Bunun da gerçeği arayan bir kimseyi bu iki yüzyılın eserlerin ortaya çıkması, alim ve ediplerin yetişmesi için iyi bir devre ol¬duğu şeklindeki bir yanılgıya düşürebilmesi mümkündür.

 Bu zikredilene göre, Moğol saldırısının İran medeniyet ve kültüründe, bu cümleden olarak da Fars edebiyatında hızlı bir çöküşe sebep olduğu gerçeğin peşinde olan okuyucunun gözünden kaçmaz. Bunun sonuçları VIII/XIV. yüzyılın ortalarından itibaren İran’ın medeniyet ve kültür tari¬hinde açık bir şekilde göze çarpmaktadır.