ŞEHİD-İ BELHİ

Ebû’l-Hasan Şehîd b. Huseyn-i Cehûdânekî-yi Belhî, döneminin üstad, alim, hekîm ve ünlü şairidir. Rûdekî, kendi çağdaşları içinde sadece onu “şair” olarak görmüş, diğerlerini ise onun bunun şiirlerinin aktarıcısı olarak görmüştür. Filo­zof ve kelamcıların büyüklerinden olup ilk bilim­lerde üstad idi. İbn Nedîm, el-Fihrist’te şöyle der: Şehîd b. Huseyn’in te­lifleri vardır ve onun Râzî ile munazaraları (Mektup) vardı. Her birinin bir diğerine karşıtlığı ve reddi vardı.” Yâ­kût-i Hamavî, el-Mu’cemu’l-Buldân adlı eserinde, onun adını “Cehûdânek” keli­mesi­nin zeylinde, Ebû’l-Hasan Şehîd b. Huseyn-i Belhî el-Verrâku’l-Müte­kel­lim diye zikretmiştir. Verrâk, kitap satan demek olup buradan da Şehîd’in nor­mal işi anlaşılmaktadır. Onun ismini, IV/X. yüzyılın ünlü filozofu Ebû Suleymân Man­tıkî-yi Sistânî, şu anda bir özeti elimizde mevcut olan Sivânu’l-Hikme adlı kita­bında zikretmiş ve Tafdîlu Lezzâti’n-Nefs ‘alâ Lezzâti’l-Beden adlı kitabı ona nisbet etmiş ve Şehîd’in lezzet konusundaki ve onun nefsanî lezzetler ve cismanî lez­zet konusundaki görüşlerinin bir özetini aktarmıştır. Şehîd’e göre, cismanî lez­zetler, fazlalık arama ve kalıcı olmayan şeyler, nefsanî lezzetler ise ru­hanî fazilete yakın kalıcı ve daha üstünü arama ve biz­leri in­san fıtratının kemal bulmasına yaklaştıran şeylerdir. Şehîd’in bu kitaptaki görüşleri, hakikatte lezzeti, cismanî yokluk ve “cismin tabii haline dönüş hali” olarak gören Râzî’nin görüşle­rine mu­halif olduğunu göstermektedir.

Şehîd hat sanatında da üstad idi. Ferruhî, memduhunu över­ken şöyle der:

Hat, Şehid’in hattı bilinsin diye yazılır, şiir Cerîr’in şiiri tanınsın diye söy­lenir.

Onu, akıl noktasında binlerce kişiden üstün sayan üstad Rûdekî de onun üstünlüğü konusunda şöyle der:

Şehîd’in kervanı önden gitti, bunu bizden gitti olarak bil ve öyle dü­şün.

İki göz sayısından bir beden eksik, akıl sayısı açısından da binlerce fazla.

Her halükarda Şehîd, kendi dönemindeki alimler ve edipler nezdinde döne­min en üstün nitelikli kişilerinden sayılmış, adı IV/X. yüzyıl kaynak­larının bir çoğunda saygıyla zikredilmiş olup şairlik onun üstünlüklerin­den birisiydi. Onun memduhlarından birisi, Nasr b. Ahmed-i Sâmânî, bir diğeri de bir süre Sâmânî­lerin vezirliğini yapmış olan ve IV/X. yüzyılın ünlü alimlerinden olan ünlü Cihânî hanedanına mensup olan Ebû Abdul­lah Muhammed b. Ahmed-i Cihânî idi.

Şehîd’in vefatı, 325/936 yılı olarak yazılmıştır. Onun şiirleri, kendi­sinden son­raki şairler nezdinde VI/XII. yüzyıl sonlarına dek fesahat ve letafetiyle ünlü olup özellikle gazelleri çekicilik ve gönülde yer etmesi açı­sından bir mesel haline gel­mişti. Şu güzel beyitler ona aittir:

Şayet gamın ateş gibi dumanı olsaydı, cihân hep karanlıkta olurdu.

Bu âlemde eğer baştan başa dolaşırsan, mutlu olan tek bir akıllı bu­lamaz­sın.

***

Bilim ve arzu nergis ile gül misali, bir yerde birbirleriyle açılmazlar.

Her kimde ilim varsa arzu olmaz, her kimde arzu var ise ilim az olur.