EBUL-FAZL-İ BEYHAKİ

Gazneliler sarayının faziletli ve meşhur katibi, Hâce Ebû’l-Fazl Muhammed b. Huseyn-i Beyhakî, Sebuktekîn ailesinin tarihi konu­sunda bu ha­nedanın devle­tinin başından Sultan İbrahim b. Mes‘ûd saltanatının başlarına ka­dar bir dönemi içeren bir kitap yazmış, şu anda bunun bir bölümü elimizde mev­cut olup Târîh-i Beyhakî ismiyle meşhurdur. Ebû’l-Fazl-i Beyhakî, 385/995 yı­lında Beyhak’ın Hâris-âbâd köyünde dünyaya geldi ve Nişâbûr’da üstünlükler elde ettikten sonra Mahmûd sarayının ka­tipliğine seçilerek Hâce Ebû Nasr-ı Muşkân’ın hizmetinde bulundu. Aynı şekilde Gazneli sultanların hiz­metinde ya­şadı ve 440/1048 yılında salta­nata oturan İzzu’d-devle Abdurreşîd zamanında bir süre yazı işlerinin di­van sahipliğini yaptı. Ancak kıskançların ithamları sonu­cunda bu görev­den azledilip hapse­dildi. Nimeti inkar eden Tuğrul’un, Abdurreşîd üzerine saldırıp onu öldür­düğü 444/1052 yılında sarayın hizmetçile­rinden bir ço­ğunu ka­lelerde hapsetti. Bu cümleden olarak Beyhakî’yi sultanın hapsin­den bir rivayete göre de Gazne kadısının hapsinden çıkardı ve kale zin­da­nına gönderdi. Beyhakî, zindandan kurtulduktan sonra galiba ömrü­nün kalan kısmını inzivada geçirdi ve 470/1077 yılında hayata gözle­rini yumdu.

Beyhakî’nin en önemli eseri, onun meşhur tarih kitabı olup bu eserini Sebuktekîn ailesinin saltanatı konusunda yazmış olup otuz cildin üzerinde idi ve burada Gazneliler devletinin kuruluşundan Sul­tan İbrahim b. Mes‘ûd döneminin başlarına kadarki bir dönemi ince­lenmiş olup şu anda onun Gazneli Mes‘ûd b. Mahmûd’un saltanatı, Me’mûn ailesi devletinin yıkılışından söz eden Harezm ta­rihi, bu vila­yetin Sultan Mahmûd eliyle yıkılması ve o dönemlerdeki Altun Taş-i Hâcib hükümeti Selçukluların galibiyetine dek gelen tarih konusun­daki bölümü elde mevcuttur.

Târîh-i Beyhak sahibi Ebû’l-Hasan Beyhakî, yazı kuralları ko­nusunda yazıl­mış olan ve şu anda elde mevcut olmayan Zînetu’l-Kitâb adında bir başka kitabı daha Ebû’l-Fazl-i Beyhakî’ye nisbet etmiştir. Melik Kütüpha­nesi el yazmaları bölümünde bir mecmuada Ebû’l-Fazl-i Beyhakî’ye nisbet edilmiş lügat konu­sunda birkaç varak da vardır.

Târîh-i Beyhakî, Fars tarihi ve edebiyatının temel kaynakla­rından biri­dir. Bu kitabın tarihi önemi, sadece Gazneliler dönemi si­yasî olayları­nın büyük ve önemli bir bölümünü içeriyor olması değil, daha çok müelli­fin işinin üs­lubu, Beyhakî’nin olayları anlatma noktasındaki dayanıklılığı, konuların sağlam­lığı ve gösterdiği dikkat ve saraydaki görevi nedeniyle yetkisi altında bulunan kaynak­lardan ya­ralanma açısındandır. Beyhakî, kendi kitabını kaleme alma noktasında sadece saraydaki siyasî ve saray olaylarını zikretme ve onların aktarıl­masında dikkat göstermekle yetin­memiş kitabı bir başka açıdan da önemlidir. O da yeri geldiğinde anlatmış olduğu dönemin gelenekleri, adetleri ve kurallarını da açık­lamış olması­dır. Ayrıca şairler ve yazarlar konusunda çok değerli bilgiler vermiş olması ve Gazneliler dönemine bağlı olmayan ve yazarın bir sebeple işaret etmiş olduğu birçok tarihi olay ve hadiseye işaret etmiş olması da çok önemlidir. Bun­dan dolayı Ebû’l-Fazl-i Beyhakî’nin tarihi, kendi zamanı ve kendinden önceki za­manların tarihî, edebî ve sosyal konuları hakkında araştırma yapmak için önemli kaynaklardan birisidir. Şayet onun tüm bölümleri elde mevcut olsaydı belki de bizi birçok başka esere bakmaya muhtaç bı­rakmazdı. Ya da şu anda yok­sun oldu­ğumuz birçok değerli bilgiye sa­hip olup elimizin altında olacaktı. Beyhakî’nin yazı üslubu da önceki­lere nisbetle yenidir ve V/XI. yüzyıl Farsça yazı üslubunun ve saray ya­zarları eserlerinin en iyi örneklerinden birisidir. Tavsifteki delillendirme, örnek­lendirme ve dikkat, Arap edebiyatından birçok et­kilerin ka­bul edilmesi ve V/XI. yüzyıl başlarına dek kullanılandan daha fazla Arapça keli­menin kullanılmış olması, Beyhakî’nin bu kitaptaki nesri­nin özelliklerindendir.