BELAGAT İLİMLERİ

         Bu dönemde geçmiştekilerin eserlerini telhis etme yoluyla ders kitabı hazırlamanın yanında belagat ilmi, şiir ve yazı ilmi konusunda yeni eser¬ler de ortaya çıktı ve manzumeler söylendi. Allâme Sirâcuddîn Ebû Yakûb Yusuf b. Ebû Bekir Muhammed Sekkâkî-yi Harezmî (ö.626/1229)’nin Miftâhu’l-‘Ulûm adlı önemli eseri VII/XIII. yüzyılda ders kitapları arasına girdi ve Husâmuddîn Müezzinî-yi Harezmî, ondan önce de Allâme Kutbuddîn Şîrâzî ona şerh yazdı. Sekkâkî, münazara (tartışma) ilmi konu¬sunda da bir eser yazdı. Hatib-i Kazvînî (Celâluddîn Muhammed b. Abdurrahman 666/1268-739/1338), Telhîsu’l-miftâh adlı eserini Miftâhu’l-‘Ulûm’un üçüncü bölümünün bir özeti olarak düzenledi. el-İzâh adlı eserini de Telhîsu’l-miftâh adlı eserinin bir şerhi şeklinde anlam, be¬yan ve bedi’ ilimleri konusunda telif etti. el-İzâh adlı eserine değişik şerhler yapılmıştır. Telhîsu’l-miftâh kitabına yazılan şerhlerden Fazıl-i Halhâlî (ö.745/1345)’nin şerhi, Şemsuddîn Zûzenî (ö.792/1390)’nin şerhi, hepsinden de önemlisi Sa’duddîn Taftazânî (ö.792/1390)’nin Muttavel adlı şerhi zikredilmeye değerdir. Taftazânî’nin diğer eserlerinden Tehzîbu’l-mantık, Makâsidu’t-tâlibîn (Kelam konusunda), Şerhu Makâsidu’t-tâlibîn, İrşâdu’l-hâdî (nahiv ko¬nusunda), Şerhu Akayidu Nesefî, Haşiye ber Şerh-i Azud, Şerh-i Tasrîf-i ‘İzzî vb. kitaplarını saymak gerekir. Mîr Seyyid Şerîf-i Curcânî, Miftâhu’l-‘Ulûm’un üçüncü bölümünü şerhetti. Muttavel adlı kitaba ve Taftazânî’nin Muhtasar’ına haşiye yazdı. Kadı Azududdîn Îcî (ö.756/1355), el-Fevâyidu’l-Giyâsiyye adlı kitabını Sekkâkî’nin Miftâhu’l-‘Ulûm’un üçüncü bölümünün bir özeti olarak yazdı. Şemsuddîn Kirmânî (717/1317-786/1384), Tahkîku’l-Fevâyid adlı kitabını Îcî’nin Fevâyidu’l-Giyâsiyye’sine şerh olarak yazdı. Bu alimden Şerh-i Buhârî, Şerh-i Mevâkıf, Şerh-i Muhtasar-i İbn Hâcib ve Enmuzecu’l-Keşşâf gibi eser¬ler de geriye kalmıştır. İbnu’ş-şahne (Muhibuddîn Ebû’l-velîd Muham¬med b. Muhammed Turkî-yi Halebî 749/1348-817/1414)’nin Elfiyye adlı manzumesi de (edebî ilimlerden on ilim konusunda) bu dönemde kaleme alındı. İnşa, Belagat ve Şiir İlimleri Konusunda Yazılan Farsça Eserler: Bu dönemde edebî ilimlerle ilgili bazı Farsça eserler kaleme alındı. Ancak bunlar edebî ilimlerle ilgili Arapça yazılmış olan eserlerin etkisi altında ve onları taklit şeklindeydi. İnşa, bedi’, aruz ve kafiye ile il¬gili o döneme ait önemli birkaç esere sahibiz. Bunlardan Şems-i Kays-i Râzî’nin el-Mu’cem fi Me‘âyiri Eş‘âri’l-‘Acem, Şerefuddîn Râmî (ö.795/1393)’nin Vatvat’ın Hadâiku’s-sihr adlı eserine şerh olarak kaleme aldığı Hadâiku’l-hakâik adlı eseri, VIII/XIV. yüzyılın birinci yarısının ünlü edebiyatçısı Mahmûd b. Ömer Necâtî-yi Nişâbûrî’nin aruz ve kafiye konusundaki el-Kâfiye adlı kitabı, Ebû’l-fazl Muhammed b. Halid el-Karşî’nin Arazatu’l-arûzeyn adlı kitabı, İbn Hindûşâh Nahcivânî’nin kitabet ilmi konusundaki Dustûru’l-kâtib ve Muhammed b. Ali Harezmî’nin mukatebe ilmi konusundaki Celâliyye adlı kitabı zikredile¬bilir.