Bilindiği gibi İran'ın Azerbaycan bölgesi doğu, batı ve Erdebil illerinden oluşmaktadır. Azerbaycan bölgesi eskiden beri, İran'ın önemli tarım ve hayvancılık merkezlerinden biridir. Bu bölgedeki yayla ve kışla şartlarıyla merâların bulunması sonucu göçebe hayat gelişmiştir. Doğu Azerbaycan ilinin kuzey bölgesinde ve aras nehrinin kıyısında bulunan Mugan Vadisi İlseven aşiretinin yaşadığı bölgedir. Bu ilin batı bölgesiyse Arasbaran aşiretlerinin kışladığı bölgedir. İlseven'ler, "Erdebil" ve "Meşkin şehir" aşiretleri olarak iki gruba ayrılmışlardır. Bu göçebe aşiretler yazı, Sebelan dağının yayla bölgesinde ve kışı da Erbedil ve Meşkinşehir etrafında kışlarlar. Arasbaran aşiretleri de Karadağla Sebelan dağlarında yaylaya çıkar ve Mugan Vadisindeki Arasbaran deresindeyse kışlarlar.
Sebelan dağının güzel ve yemyeşil doğal manzaraları ve etekleri, binlerce aileden oluşan İlseven aşiretlerinin bahar ve yaz aylarındaki misafirhanesi ve konaklama yeri sayılır. İlseven aşiretleri, Deşti Mugan'la Sebelan arasındaki 200 km'lik bir mesafeyi coşkulu bir şekilde katedip, bu bölgede yaylaya çıkarlar.
Azerbaycan'daki göçebe aşiretleri kışlar ve Ekim ayında bunu baharın ikinci ayına kadar sürdürürler. İlseven aşiretleri, yiğit, dayanıklı ve cesur olup, usta bir nişancı ve iyi birer avcıdırlar. İlseven mensubu kimseler, uzun boylu, güçlü ve iri yarı bir yapıya sahiptirler. İlseven aşireti müslümandır.Siyasi ve toplumsal yapılanma açısından İlsevenler, çeşitli taifeden oluşmaktadır. Her bir taife de alt birimlerden oluşmaktadır. En küçük toplumsal birim de aile ocağıdır. Baharın ilk ayının sonlarında taifelerin başkanları bir araya gelir ve göç tarihini belirlerler. Yapılan toplantı sonrasında boy başkanları aşiret başkanlarına müracaat eder, göçün tarihi, güzergâhı, her bir taifenin yola çıkma zamanı, konaklama yerleri hakkında görüşmeler yaparlar. Kararların alınmasından sonra başkanlar, Taifenin konakladığı bölgeye geri döner ve göç tarihini boy mensublarına iletir.
Bunun ertesi günü, göç hazırlıkları yapılır. Hayvanların yünleri traş edilir. Çevre köylerde yaşayanlara emanetler bırakılır. Geçmişte göç, deve ve at kullanılarak yapılırdı. Günümüzde göç, kamyon, pikap, traktör kullanılarak yapılır.
Göçebe aşiretleri arasındaki iş bölüşümü, yaş ve cinsiyet temelinde yapılır. Aşiret erkekleri, alış-veriş, göç işleri, düğün işleri, keçe yapma, idari işler alanında görev yapar ve çalışırlar. Aşiret kadınları, çocuk bakımı, süt sağma, ekmek pişirme, süt mamüllerine yapma, ev işleri, su temin etme gibi işlerde çalışırlar. Aşiret kadınları, dinlenme saatlerinde sanatla uğraşır. Tasarladıkları rengarenk desenleri halı, kilim, verni, yolluk, cecim üzerinde işler ve dokurlar. Aşiret kadınları yayla ve kışlada kesintisiz çalışırlar. Bu topluluk işsizlik kavramına yabancıdır. Sehend ve Sebelan dağlarının eteğinde yaşayan göçebe aşiretlerin ekonomik yapısı, hayvancılık ve süt mamüllerini üretmeye dayalıdır. Daha doğrusu onlar hayvancılık ekonomisine dayalı bir hayat sürdürüyorlar.
Göçebe aşiretler, yoğurt, kaymak, tereyağı ve diğer süt ürünlerini üretir ve satışa çıkarırlar. Onlar ayrıca, et ve koyun yünlerini kullanım veya arz amacıyla üretirler. Aşiretlerin en önemli gelir kaynağı, peynir fabrikalarına sattıkları sütle hayvan satışıdır. Azerbaycan aşiretlerinin ürettikleri en kaliteli, tadına doyulmaz peyniri "Liğvan peynir"idir.-Yöreye mahuh bir çeşit Tebriz peyniri- Bu peynir'in yüksek kaliteli olmasının sebebi, hayvanların otladıkları meraların çeşitli ve zengin olması, dağlık bölgenin temiz su ve havaya sahip olması ve bu bölge aşiretleri ve köylülerinin ustalığına dayalıdır.
Azerbaycanlı göçebe aşiretlerin örf ve adetleri Azerbaycanlı aşiretler asırlardan beri eski örf ve adetlerine bağlı olarak yaşar ve törelerini sürdürürler. Aşiretler İran'ın milli ve dini bayram ve törenlerine bağlıdırlar. Aşiretler, bayramlarda, şenlikler düzenler, çalıp oynarlar. Ramazan ve Kurban bayramlarında bayram namazı kıldıktan sonra, birbirini ziyaret etmeye ve ağırlamaya başlarlar. Aşiret efradı, kurban bayramında aşiretin asıl toplanma alanında toplanır ve kestikleri kurban etlerini muhtaç insanlara ikram ederler. Azerbaycanlı göçebe aşiretler, Nevruz bayramını kutlar ve birbirine hediyeler verirler. Onların düğün merasimleri de İran'ın diğer aşiretlerinin törenlerine göre daha güzel, görkemli, samimi bir şekilde yapılır. Azerbaycanlı aşiretlerin giysi modeli de İran genelinde kullanılan giysilere benzer. Aşiret erkeklerinin özel bir giysi türü yoktur. Onlar sadece keçe başlığı veya diğer başlıklar kullanırlar.
Aşiret kadınlarıysa, geniş pantolan ve uzun elbiseler giyerler. Kadınlar ayrıca nakışlı yelekler kullanırlar. Onların eşarpları da büyük ebattadır. Başörtüsünün alın kısmına da renkli veya beyaz bin mendil bağlanır.
İlseven aşireti, toplumsal yapı açısından çeşitli alt birimlerden oluşur. Bunlar, aşiret taife, boy, soy, oba ve aile birimlerinden oluşur.
Verni türü kilimler, iğne işlemeli dokunma kilimlerdir. Verni kilimler üç metre uzunluğunda yapılmış ince kilimlerdir. Onların deseni karmaşık rengarenk iğne işlemeli nakışlardan oluşur. Yüz kısmı düz ve arka kısmı iplerden oluşur. |
