ATA MELİK

           13- ‘Atâ Melik: Sâhibdîvân Alâuddîn Ebû’l-Muzaffer ‘Atâ Melik b. Bahâuddîn Muhammed b. Şemsuddîn Mu¬hammed b. Ali Cuveynî, VII/XIII. yüzyıldaki İran’ın en büyük tarihçi ve yazarlardandır. Büyük Sâhibdîvân Cuveynî ailesinden olup nesepleri, Zehebî’nin Târîhu’l-İs¬lâm’da naklettiğine göre, Fazl b. Rebi‘e ulaşır. Babası Bahâuddîn Muhammed b. Muhammed Sâhibdîvân (ö.651/1253), Moğol hakimlerinin yöneticilerinden ve güvendiklerinden ve Oktay Kaan’ın en güvenilir adamlarındandı. Fazilet ehli bir insan, Farsça nazım ve nesrinde yetenekliydi. ‘Atâ Melik, 623/1226 yılında doğdu ve baba¬sının eğitimi altında yetişti. Daha gençliğinde divan işle¬riyle uğraştı ve galiba Argun Ağa’nın özel yazıcısıydı. Daha sonra Argun tarafından Hulâgû’ya tanıtıldı ve tüm seferlerde onunla birlikte yer aldı. İsmailiyye Kalesi fethinde Hulâgû’dan Sabbâhîlerin kütüphanesini görmek için “Meymunduz”a gitme ve orada korunmaya değer kitapları ayırma iznini aldı. Kendi ifadesine göre, Hasan Sabbah’ın olayları konusundaki bilgilerini bu kütüphanede bulunan “Serguzeşt-i Seyyidinâ” adlı kitaptan derlemiştir. ‘Atâ Melik, 657/1258 yılında Bağdat, Irak ve Huzistân hakimiyetine geçti ve yirmi dört yıl boyunca bu görevde kaldı. Zehebî’nin naklettiğine göre, Bağdat ‘Atâ Melik’in hakimi¬yeti döneminde Abbâsî halifeliği dönemindekinden daha bayındır bir hale geldi. ‘Atâ melik 681/1282 yılında Mokân’da vefat etti ve Tebrîz Çerendâb’ında toprağa verildi.

           En önemli kitabı Târîh-i Cihânguşâ’dır. Bu eser üç cilt olup Cengiz Han’ın ortaya çıkışı ve fetihleri, Harezmşahların, İran Moğol hakimleri¬nin tarihi, İsmailiyye Kalesinin fethi ve Hasan Sabbah’ın yerine geçen kimselerin hayatını konu alır. Bu kitaptaki nesri, risalecilerin tarzına göredir. Ancak aynı zamanda sanatsal özellikleri, söylenenleri güzelleştir¬mek amacıyla sözünü süslemekten ve anlamın aslını kaybetmemesine dikkat etmeği de unutmamıştır. Kimi zaman sözünü sade yazanların tarzına uygun olarak yazmıştır. Söz arasında ayet ve hadis kullanmaya, on¬lara dayanmaya veya örnek getirmeye, Arapça ve Farsça şiirler zikretmeye de önem vermiştir. Öyle ki bu kitap, Farsça yazılmış güvenilir tarihlerden olmasının yanında birinci derecede gelen Farsça kitaplardan da sayıl¬maktadır.

           ‘Atâ Melik’in bir diğer eseri, Tesliyetu’l-İhvân adlı Farsça bir risale olup 680/1281 yılında muhaliflerinden bi¬risinin onu kötülemesi ve hapse atılmasına yol açması so¬nucu karşılaştığı sıkıntı ve musibetlerin şerhi ko¬nusunda¬dır. Bu risalenin bir de zeyli vardır. Burada da kendi zamanının Abaka’nın ölümüne kadar gelen olaylarını ve Sultan Ahmed Tegudâr’ın 680/1281 yılında tahta oturuşunu açıklamıştır. Bu iki risalenin de üslubu Cihânguşâ’nın üslubuyla aynıdır.