| AHMED-İ GAZZALİ Şeyhu’l-Meşâyih Mecdeddîn Ebû’l-Futûh Ahmed b. Muhammed-i Gazzâlî-yi Tûsî, Huccetu’l-islâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed-i Gazzâlî’nin kü¬çük kardeşidir. O da kar¬deşi gibi, ömrünün başlangıcını dinî ilim¬leri öğretmekle geçirdi ve za¬manın ünlü Şafi‘î mezhebi fakihlerinden oldu. Fakat vaaza daha fazla ilgi ve eğilim duymaktaydı. Onun vaaz konu¬sundaki hitabetinin güçlü olduğu söylenir. Ahmed-i Gazzâlî, Huccetu’l-islâm Muhammed-i Gazzâlî’nin on yıllık yolculuğa çıktığı 488/1095’ten 498/1105’e kadar onun ye¬rine Bağdat Nizâmîye medresesinde ders ver¬mekteydi. Tasavvuf noktasında Ebû Bekr-i Nessâc’ın takipçisi olup onun Zehbiyye sil¬silesini kendisinin büyük kutuplarından saymıştır. Kendisi de büyük tasavvuf şeyhlerinden birkaçını eğitmiştir. Kazvin’de vefat etmiş. Bu olayı 520/1126 ve 517/1123 yılları şeklinde yazılmıştır. Bu konuda gü¬ven derecesi zayıf olan başka rivayetler de söylenmiştir. Kendisine nisbet edilen eserlerin en önemlilerinden birisi, İhyâi ‘Ulûmu’d-din kitabının bir özeti niteliğinde olan Lubâbu’l-İhyâ adlı kitaptır. Bir diğer eser, Kitâbu’z-Zahîre fi İlmi’l-Basîre’dir. Bahri’l-Hakîka adlı kitap da bir diğer önemli eseridir. Bu son kitapta Gazzâlî, fena mertebesine vasıl ol¬mak için yedi ok¬yanusu geçmek gerektiğini öne sürmüş ve, “Birinci okyanus, ma¬rifettir. Onun cevheri ve özü yakindir; İkinci okyanus, celaldir, cevheri ve özü has¬rettir; üçüncü okyanus, vahdaniyettir, cevheri ve özü hayattır; dördüncü ok¬yanus rububiyettir, cevheri ve özü bekâdır; beşinci okyanus uluhiyettir, cevheri ve özü vi¬sâldir; altıncı okyanus cemâldir, cevheri ve özü riayettir; yedinci okya¬nus izzettir, cevheri ve özü fakrdır.” demiştir. Risâletu’l-‘Işkiyye adlı bir başka ri¬sale de Şeyh Ahmed’e nisbet edilmiştir. Gazzâlî’nin en önemli eseri, onun Savânihu’l-‘Uşşâk adlı kita¬bıdır. Bu¬nun değişik nüshaları elde mevcut olup basılmıştır. Bu kitabı Gazzâlî, kendi dostla¬rından ve takipçilerinden olan birisinin isteği üze¬rine kaleme almıştır. Ko¬nusu, aşkın anlamı, halleri ve sırları olup ta¬savvufçuların dik¬katini ve beğenisini kaza¬nan bir üsluptadır. Aşkın her bir sır ve anlamını bir bölümde ele almış, bu bö¬lümlerin içinde konusunu daha açık, anlaşılır bir hale getirmek için kısa mi¬saller ve hikayeleri de anlatmıştır. Ayrıca Farsça ve Arapça çeşitli gazel ve rubai türü şi¬irleri de delil olarak zikret¬miştir ki bunların tümü çekici ve beğeni toplamıştır. Savânih’ın yazılış tarzı çok sade, akıcı ve bu sade ve akıcı¬lıkla birlikte içerik ve anlam dolu¬dur. Yazarın sıcaklığı ve yakıcılığı ki¬tabın her tarafında göze çarp¬maktadır. Bu özellik de Savânih’ı daha fazla önemli kılmıştır. Ahmed-i Gazzâlî’den Farsça mektuplar da geriye kalmıştır. Bu mek¬tup¬lar, dönemin şeyh ve alimlerinin mektupları tarzında çeşitli ayet ve ha¬dislere işa¬ret ile karışık bir şekilde yazılmış olup sözün ba¬şında ve o ko¬nuyla bağlantılı ola¬rak zikredilmiştir. Bu mektuplarda ta¬savvuf inançları¬nın birçok esasları söz ko¬nusu edilmiştir. Ahmed-i Gazzâlî, kendi sözlerinin içinde şiirlere özellikle de rubailere çok dayanmış, bunların bir bölümü kesinlikle kendisine ait olup tümü V/XI. yüzyıl sonlarının ve VI/XII. yüzyıl başlarının irfanî şiir özelliğine sahiptir. Baş¬kalarına ait olan şiirleri naklettiğinde “söylemiştir” ve “söyler” ifadesini kullana-rak kendi şiirlerinden ayır¬mıştır. Burada kendisine ait olan birkaç beyti onun şi¬irlerine ör¬nek olması açısından getiriyoruz: Bizim bineğimiz yoklukta aşk ile revan oldu, Gecemiz her zaman vasl çerağıyla aydınlandı. Mezhebimizde haram olmayan o meyden, Ecel gününe dek dudaklarımız kurumaz. * * * Dünyayı gösteren kadeh elimde olduğu sürece Ondan çarkın aklı bu derece benden aşağıdadır. Yokluk Ka’besi benim varlık kıblem olduğu sürece Dünyanın en zekalı yaratığı benim sarhoşumdur. | 
