AFZALADDİN-İ KAŞANİ

7- Afzaladdîn-i Kâşânî: Bundan önce bu dönemin hekimleri ara­sında “Baba Afzal” olarak tanınan Hâce Afzaladdîn Muhammed b. Hasan b. Hüseyin Marâkî-yi Kâşânî’den söz etmiştik. O, VII/XIII. yüzyılın ta­nınmış he­kim, şair ve yazarlarından, düşünce dolu, güzel zevk sa­hibi, iyi huylu, geniş meşrepli bir insan, nesir ve na­zımda özellikle de nesirde İran tarihinin ünlü simaların­dandır. VI/XII. yüzyılın sonlarında Kâşân’a beş fersah uzaklıkta bulunan Marâk’ta dünyaya geldi. 667/1268 senesinde de hayata gözlerini yumdu. Hayatı konusunda ayrıntılı bir bilgi elde mevcut değildir. Ancak mektupları incelendiğinde doğduğu yerde münzevi bir ya­şam sürdürdüğü ve risalelerini yazmakla uğraştığı anlaşılmaktadır. Hâce Nâsıruddîn-i Tûsî’nin öğreniminin bir kolu ona ula­şır. Bu büyük filozof ve yazardan kıta, gazel ve rubailerden oluşan bir miktar şiir elde mevcuttur. Şiirdeki üslubu da nesirde olduğu gibi sadedir. Üslubu çoğunlukla eski dö­nem şairlerin üslubuna uygunluk arz eder. Afzaladdîn’den geriye Farsça nesir olarak çeşitli eserler kalmıştır. Bu eserler çoğunlukla felsefe, tasavvuf ve ahlak ile ilgili eser­ledir. Bu eserlerin tümü açık ve akıcı bir Farsça nesirle ya­zılmışlardır. Aşağıdakiler onlardandır:

1- Medâricu’l-Kemâl: Kemal ve noksan, kamiller ve noksanlar ve in­san nefsinin kemale ulaşması konusunda­dır.

2- Rah-encâm-nâme: “Benlik”, onun varlığı ve sıfat­ları hakkında üç konuşmayı içerir.

3- Sâz u Pîrâye-i Şâhân-i Pur-Mâye: Siyaset içerikli bir risaledir.

4- Risâle-i Tuffâhe: Aristo’ya ait olan ve galiba İsken­derîye Yeni Efla­tuncu yazarlar tarafından tercüme edilen ve ilimlerin tercüme ve aktarıl­ması döneminde Arapça’ya tercüme edilip meşhur olan risalenin tercü­mesidir.

5- Arz-nâme: Üst makamlara sunulan istekleri konu edinir.

6- Câvidân-nâme: Yazarın, “kendi sonunu ve başını arama ve bu ya­şamdan kendisinin hal ve tavrını bilme ar­zusu” konusunda yazmış olduğu dört bölüm ve bir ekten oluşur.

7- Yenbu‘u’l-Hayât: Nefis nasihatı konusunda bir tercümedir.

8- Risâle-i Nefs-i Aristo

9- Risâle-i Nefs-i Aristo’ya yaptığı haşiye ve notların da eklendiği nef­sin durumunu konu alan yedi bö­lümlük bir özet.

10- Minhâc-i Mubîn: Mantık konusunda faydalı bir risaledir.

11- Mebâdî-yi Mevcudât-i Nefsânî

12- Eymeni ez Butlân-i Nefs der Penâh-i Hired

13- Felsefe, ahlak ve bazı ilmî dallara bağlı ko­puk bir risale, takrir ve bölümler.

14- Mektubât

15- Şiirler

Afzaladdîn’in risaleleri ve mektuplarının tamamı 1331/1953 ve 1337/1959 yılları arasında Musannafât-i Afzaladdîn Muhammed Marâkî-yi Kâşânî adıyla iki cilt halinde basılmış, şiirleri de Merhum Sa‘îd Nefîsî tarafından 1319/1941 yılında bas­tırılmıştır.

Baba Afzal’ın Fars nesrindeki önemi büyüktür. Felsefî ve irfanî ko­nuları sade, akıcı ve anlaşılabilir bir şekilde yazıya geçirebilmiş, birçok Arapça kelime ve kavramın yerine “Farsça” kelime ve kavramları kullana­bilmiştir.