Farsça şiir söyleyen ilk şair ya da şairler konusunda elimizde bulunan ri­va­yetler, farklı ve çoğunlukla inandırıcılıktan uzaktır. Bu konuda eli­mizde bulunan en eski işaret, Târîh-i Sistân’da zikredilmiştir. Bu kita­bın bölümleri, birkaç kez yazılmış. Fakat ilk bölümü, yani onun daha eski bö­lümü, yazı şeklinden de anlaşıl­dığı üzere, IV/X. yüzyıla ait olmalı ve en azından V/XI. yüzyıl başlarına ait olması gerekir. ‘Avfî’nin Lubâbu’l-Elbâb (VII/XIII. yüzyıl başlarında telif edil­miş), Şems-i Kays-i Râzî’nin el-Mu’cem’i (VII/XIII. yüzyıl başlarında yazılmış) gibi kitaplar­daki tüm diğer rivayetler ve güvenilir olmayan diğer sözler, (Devletşâh-i Semerkandî’nin Tezkiretu’ş-Şu‘arâ’daki sözü, Hidayet’in Mecma’u’l-Fusahâ’daki sözü ve bunların benzerleri[1]) eski kaynaklardan kaynak­lanmış ol­ması uzak ol­masa da kimi kitaplarda onların telif zamanının VII/XIII. yüzyıl ba­şından itibaren olduğu gö­rülmektedir.

Târîh-i Sistân’da zikredilen söze dayanacak olursak mevcut olan ilk ya­zılı Derî Farsçası şiiri, Yakûb b. Leys sarayındaki şairlerden biri olan Muhammed b. Vasîf-i Segzî yazmıştır. Meşhur beyitler olup şu beyitle başlamaktadır:

Ey dünyadaki özel ve genel tüm emirlerin kendisine köle, hizmetçi, bakıcı ve kapı kulu olduğu emir...

“Muhammed b. Vasîf”, Yakûb b. Leys’in vezirlerinden olup Sistânlı deli­kan­lının ilk iktidar döneminin başlarından itibaren onunla birlikteydi. Yakûb’tan sonraki emirlerin dönemini de görmüş olup söz konusu bu kıtanın dı­şında daha akıcı ve daha anlaşılır başka şiir kıtaları da ondan ge­riye kalmıştır. Onun ilk şiiri, görüldüğü kadarıyla 251/865 yılından sonra yazılmış olmalı. Zira onun bu kıta­daki ibarele­rinin anlam ve içeriğinden 251/865 yılında Yakûb’a ye­nilen ve öldü­rülmüş olan Sistânlı Hâ­ricî Ammâr olayının bu beyitlerin esas ko­nusu olduğu anlaşılmaktadır. Bun­dan dolayı şayet Târîh-i Sistân sahi­binin söy­lediğine inana­cak olursak Arapça kaside ve şiirleri taklit şek­linde yapılmış olan mevcut ilk yazılı Derî Farsçası şiiri, III/IX. yüzyıl ortalarına aittir. Yakûb sarayı­nın Bessâm-i Kurd-i Sistânî ve Muhammed b. Muhalled-i Sistânî adındaki diğer iki şai­rin şiir­leri de –ki Târîh-i Sistân’da aynı dönemde olduğu zikredilmektedir –III/IX. yüz­yıl ortalarına ait olmalıdır.

Bundan önce sözünü ettiğimiz kimi Farsça kaynaklarda ilk Farsça şiir söyle­yenler olarak başka kimselerin de zikredildiğini unut­mayalım. Ancak on­larla il­gili rivayetler ya tamamen meçhul ya da şüphelidir. Bunlar şu kimselerden oluş­maktadır: Behrâm-i Gûr, Ebû Hafs Hekîm b. Ahves-i Soğdî-yi Semerkandî, Ebû’l-Abbâs Hanûz el-Mervezî. Bu “İlk uydurulmuş şairler” ile ilgili sözlerin yanlışlığı noktasında bu kitabın ayrıntılı cildinde yani Târîh-i Edebiyât der İrân kitabının birinci cildinde (s.165-182) ay­rıntılı bir şekilde açıklamalarda bulunduk. O konuları burada tekrar zik­retmenin gereği yoktur.

Burada zikredilmesi gereken bir diğer konu da şudur: Tezkire ve edebi­yat kitaplarında Farsça söyleyen başka şairlerin adı zikredil­miş olup hiçbirinin za­manı III/IX. Yüzyılın İlk yarısından daya öteye gitmemekte­dir ve genellikle III/IX. yüzyıl ortalarında ya da bu yüzyılın ikinci yarı­sında yaşamışlardır. Hanzala-i Badgîsî, Mahmûd-i Verrâk-ı Herevî, Fîrûz-i Maşrikî ve Ebû Suleyk-i Gurgânî bunlardandır.

Hanzala-i Badgîsî’yi, edebiyat kitapları sahipleri ve biyog­rafi yazar­ları, Tâhirîler devletinin çağdaşı olarak zikretmişlerdir. ‘Avfî’nin Lubâbu’l-Elbâb’ında ve Nizâmî-yi Arûzî’nin Çehâr Ma­kâle’sinde kendisinden be­yitler nakledil­miştir.

Mahmûd-i Verrâk-ı Herevî de Tâhirî padişahlarının çağ­daşların­dan sa­yılmış olup vefatı 221/836 yılı olarak belirtilmiştir.

Fîrûz-i Maşrikî, ‘Amr b. Leys-i Saffârî’nin (265-287/878-900) çağ­daşla­rından olup 283/896 yılında vefat etmiştir.

Ebû Suleyk-i Gurgânî, ‘Amr b. Leys’in çağdaşlarından olup aşağı­daki be­yitler tezkire kitaplarında ona nisbet edilmiştir:

Yüz suyunu kenara dökeceğine kanını yere dökmen çok daha iyidir.

Puta tapmak insana tapmaktan çok daha iyidir. Öğüt al, işe koyul ve kulak ver.