2. Elestiri

Zebhde (fikihta belirlenen sartlara göre hayvan kesmede) hayvanin helal olabilmesi için Allah'in ismini an­manin gerek­tigine göre, gelismis araçlarla hayvan kesmenin dogru olma­yacagi söylenebilir; çünkü, bu araçlarla hayvan kesmede karsilasilan bir sorun Allah'in is­mini anmakla hayvanin boynun­daki dört damari kesmek arasinda geçen süre uzundur. Çünkü, hay­vani makineye baglamak ve onu çalistirmakla onun boynunun damarlarini kesmek arasinda bir süre geçmektedir. Böylece hay­vani araca baglama aninda veya araci çalistirma aninda Allah'in ismini anmak yeterli ola­maz.     

Bu mevzuyla ilgili diger bir elestiri de insanin hayvanin boynun­daki mezkur damarlari kesmedigi için onun aracin yaninda durup Al­lah'in ismini anmasi, hayvani kesen birinin yaninda duran birisinin Al­lah'in ismini anmasina benzer ve bu ise hiç süphesiz yeterli degildir.     

Cevap     

 Hiç süphesiz hayvani zebh eden zebh aninda Allah'in ismini söyle­melidir. Bunun delili ise;     

"...(Kesilirken) üzerine Al­lah'in adi anilan hayvanlardan yeyin" (En'am/118) ayetinin za­hir olan ifadesidir; bir çok rivayet de bu konuya delalet etmektedir.     

Bu rivayetlerden bir kismi sun­lardir:     

Muhammed ibni Muslim vasitasiyla nakledilen sahih hadis Süleyman ibni Halid vasitasiyla nakledilen sahih hadis  Ibni Kays vasitasiyla nakledilen muvassak hadis  Halebi vasitasiyla nakle­dilen muvassak hadis Mu­hammed ibni Muslim vasitasiyla nakledilen diger bir sahih hadisin  fehvasi.     

Bu arada hayvani zebh edenin yerine baska birisinin Allah'in adini söylemesi asla kabul edile­mez. Ama tezgahi kullanan isci tarafindan Al­lah'in isminin söylenmesini, zebhe­denin yanin­daki sahsin Allah'in is­mini söyle­mesine benzetmek ve bunlari bir saymak asla dogru degildir. Çünkü araci çalistirip hay­vani o araçla kesen gerçekte o hay­vani zebheden kisi sayilir, aracin gelismis ve modern olusu bunu degistirmez. "Allah'in ismi anilan hayvanlardan yeyin" ayetinin it­lakindan (genel ifades­inden) baska, isaret olunan ri­vayetler de tezgahla kesilen hay­vanlari içermektedir; ama Allah'in ismini söylemekle hayvani tezgahla kesmenin arasinda bir mik­tar sürenin geçmesine gelince bir kaç yoldan cevaplan­dirabiliriz:

2- Halkin nezdinde birbirine bagli bir zaman dilimi (kisa bir süre)nin geçmesi mezkur ayeti kerimede ve hadislerde geçen genel ifadenin kap­samina gir­mektedir.     

3- Hayvani kesme vakti, kul­lanilan araca göre degisir; örnegin eger eliyle kesecek olursa kesme vakti, biçagi hayvanin boynunun damarlarina biraktigi zamandir; ama tezgahla olursa kesme zamani tezgahi çalistirip kesme olayindan önce hazir du­ruma getirildigi vakit­tir.     

4- Araçla yapilan bütün islerde araci çalistirmakla isin neticesi arasinda bir süre geçse de aracin çalistirildigi zamandan beri is o tezgahi çalistirana atfedilir. Buna göre tezgahi çalistirirken Allah'in adini anmak gerçekte hayvan kesme aninda Allah'i anmak sayilir.     

Üstelik Allah'in ismini anmayi sart kilan delillerden anlasildigina göre bu anmanin, kesmenin veya bu kesmekle ilgili en son ihtiyari isin yapildigi zaman olmasidir. Nitekim rivayetlerin zahirinden anlasildigi üzere, av köpeklerini gönderirken veya oku atarken Allah'in ismini söylemek gerekir, gerçi av köpegini göndermek ve oku atmakla köpegin avi yakala­masi ve okun hedefe ulasmasi arasinda bir sürede geçmis olsun. Elbette Allah'in ismini söyle­megi avda söylenilen vakitten bilerek geciktirmek rivayetlerin zahirine ters düstügünden câiz degildir.     

Muhammed ibn-i Muslim'in Imam Cafer Sadik (a.s)'dan ri­vayet ettigi senedi sahih bir hadiste söyle denilmektedir:

Imam; "Evet" dedi; çünkü av köpegi vasitasiyla av gerçek­lesmistir; ve Allah'in ismi de ona söylenmistir."     

Veya Halebi'nin rivayet ettigi Muvassake hadiste söyle rivayet edilmistir:     

Imam Cafer Sadik (a.s)'dan, Al­lah'in ismini söyleyip bir ok atar da ok ava yan olarak deger ve okun ucu degmez ise o avin (yenilip yenilemeyecegi) hak­kinda sordum.     

Imam Sadik (a.s); "Eger ona degen ok onu öldürmüsse, o da bunu görmüsse onun etinden yiye­bilir" dedi.     

Bu iki rivayette gerçi Allah'in ismini söylemenin zamani av köpegini gönderirken veya oku atarken olmasi gerektigi Imam'in cevabinda degil suâl edenin sorusunda yer almistir, ama Imam'in verdigi cevaplardan Imam (a.s)'in bunu mezkur iki zamanda gerekli bildigi anlasil­maktadir.     

Elbette Halebiye ait diger bir muvassak hadiste bu konu daha açik sekilde zikredilmistir; çünkü Imam soranin cevabinda söyle buyuruyor:     

"Eger ondan baska olmaz ve o da atarken Allah'in ismini söylemisse ondan yiyebilir."

1- Hayvani kesme tezgahinin isçileri birden fazla olursa, onlar­dan hangisine Allah'in ismini söylemek gerekli olur?     

Bu gibi durumlarda gerçekte hayvani kesen isin en son bölümünü boynuna alan kimsedir.     

1- Örnegin eger tezgah çalisiy­orsa ve isçiler hayvanlari tutup tezgaha bagliyor ve sonra da oto­matik sekilde zebhi gerçeklesiyorsa hayvani zebh eden, hayvani bagla­mada son asamayi üstlenen kimsedir; bu hayvani bu sahsin kestigi söylene­bilir ve bu yüzden Allah'in ismini söylemek de bu sahisa farz olur.     

Ama eger hayvanlari hazir­ladik­tan sonra tezgah bir dügmeyi bas­makla çalistiriliyorsa, örnegin tavuk kesiminde kul­lanilan tezgahta ilk önce tavuklari uzun ve daire biçimide olan bir serite baglaniyor, sonra bu serit tezgaha baglaniyor, böylece seritin dön­mesiyle hepsi kesiliyor, bu gibi durumlarda tezgahi çalistirmak veya sözkonusu seriti tezgaha baglamak isin en son bölümünü olusturur; bu durumda isin en son bölümünü boynuna alan hayvani kesen sayilir ve onun Alla­h'in ismini söylemesi gerekir.     

2- Eger isin en son bölümü de bir kaç kisinin yardimlasmasiyla gerçeklesiyorsa, onlardan biri ta­rafindan Allah'in isminin söylenmesi yeterlidir. Çünkü bu durumda on­larin hepsi hayvani kesmekde isbir­ligi yaptiklarindan aralarinda birinin Allah'in ismini söylemesiyle hayvani zebh eder­ken Allah'in ismini söyle­mek sarti gerçeklesmis olur; ve böylece ayette geçen "Allah'in ismi anilan hayvanlardan yeyin" ayetinin hükmüne dahil olur.     

Buna göre Allah'in ismi, kesme isinin en son bölümü yapilirken söylenmelidir; ve bunu üstlenen sahis bunu yapmalidir.     

3- Yukaridaki açiklamadan an­lasildigina göre Allah'in ismini mez­kur makineyi hazirlamakla ilgli yaptigi son isten sonraya erteleyerek onu hayvanin boynunun damar­larinin makine araciligiyla kesildigi vakit söyle­mek yeterli olmaz. Hay­van av­larken de Allah'in ismini an­mak böyledir. Çünkü bu adamin hay­van kesmek hususundaki isi, makineyle çalisirken yaptigi en son isiyle bitmektedir; ondan sonra bu adamin hayvanin zeb­hiyle ilgili yaptigi bir is yoktur; ve Allah'in ismini söylemesi hayvan keserken Allah'in ismini söylemek sayilmaz.     

Elbette bu dedigimiz maki­neyle ilgili yapilan son isi (örnegin maki­neyi çalistirmak veya hayvani ona baglamak) hay­vanin kesilmesine yol açacagi kesin oldugu ve av için atilan ok gibi artik zebh (kesme) isini dur­durmanin mümkün olmadigi takdirdedir; ama eger bu son müda­heleden sonra bile makineyi dur­durarak kesme isini önlemek müm­kün olursa bu takdirde Al­lah'in is­mini isin en son bölümünde söyle­mek makinenin sonradan dur­duramadigi ve yine ihtiyaten sürenin uzadigi takdirde Allah'in ismini tek­rar söylemek gerekir.     

Kisaca kesmenin gerçek­lesmesine kadar Allah'in ismini söylemeyi tekrarlarsa hiç bir sakincasi kalmaz.     

4- Acaba kaç hayvani birden ke­serken bir defa Allah'in ismini söylemek yeterli midir? Örnegin makineyi çalistirdiginda maki­nenin seriti üzerinde bulunan ta­vuklarin hepsi için bir defa Alla­h'in ismini söylemek yeterli midir? Veya serit üzerinde bulunan ta­vuklarin sayisinca Allah'in ismini tekrarlamak gerekir mi?     

Bir defa Allah'in ismini söylemenin yeterli olacagini isbat­lamak için denebilir ki, makineyi çalistirmak o makineye bagli bütün hayvanlarin kesimine baslamak sayildigindan kesen adam (makineyi çalistiran son isçi), makineye bagli bütün tavuk­larin kesmini niyet ederek Allah'in ismini söylerse, gerçekten onlarin tümü için Allah'in ismini anmistir; ve bu "Allah'in Ismi Anilan" ve "Allah Için Kesi­len" hayvanlar­dan sayilir; gerçi bu arada tavuk­larin kesilmesi tedricen ve biri biri ardinca gerçeklesir. Nitekim av köpegini av için gönder­irken Al­lah'in ismini bir defa söyle­mek bir kaç avi bir defa da avlasa bile yeterlidir. Çünkü kesici olan adamin kesmekle ilgili en son isi makineyi çalistirmakla gerçeklesi­yor; Allah'in ismini de iste bu zaman söylemesi gerekir.     

Elbette önceki, sikta da geçtigi üzere bu hususta ihtiyata uyul­malidir.     

5- Makinenin üzerine Allah'in ismini yazmak veya bir teyiple bunu yayinlamak yeterli degildir.   

Çünkü hayvani kesen sahisin Al­lah'in ismini söylemesi gerekir, o da bilerek ve kast ederek; bu yapil­madigi takdirde kesilen hay­vanin eti haram olur; çünkü üze­rine Allah'in adi söylenilen hay­van sayilmaz. Demek ki, hiç süphesiz Allah'in isminin maki­nenin üzerine yazilmasi veya teyip araciligiyla söylenmesi asla yeterli degildir.