Sâsânî şehinşâhlığının hüzün verici sonu, II. Husrev-i Epervîj’in[1] (Husrev-i Pervîz) debdebeli ve görkemli sarayının yıkılması ve M. 628 yı­lında talihsiz bir şekilde katledilmesiyle geldi çattı. Bu son, büyük bir me­deniyetin sona erip yerini “İran İslâm medeniyet ve kültürü” adıyla yeni bir döneme bıraktığı bir son idi.

II. Husrev’in öldürülmesinden Sâsânî imparatorluğunun kesin yıkılı­şına ka­dar (M. 651) yirmi üç yıl kadar bir dönemi içermekte olup bu kısa dönem içinde on üç kişi, bu çetin karışıklık ve düzensizlik içinde şehinşâhlık yaptılar. Bunların her biri birkaç sa­bah şahlık tahtına oturup daha sonra da fitne ateşi arasında yok olup gittiler. Bunla­rın sonuncusu, padişahlığı Müslümanların fetih döne­mine yakın olan Yezdgird Şehriyâr, M. 651 (h.31) yılında düşman­larının korkusundan bir memleketten bir başka memlekete kaçar bir halde iken Merv yakınla­rındaki bir değir­mende öldürüldü. Onun kat­ledilme­siyle birlikte de İran’da millî güç ve ik­tidarı yeniden elde etme fırsatı bir daha asla ele geçmeme­cesine yok olup gitti.

Bu olaylar kargaşası içinde Medine’de yeni bir evrensel devle­tin te­mel­leri atılmaktaydı. Dinî bir renge sahip olan bu evrensel devlet, bizim “İslâm Dev­leti” olarak adlandırdığımız batılıların ise “Arap İm­parator­luğu” dediği devletti. Bu devletin başlangıçta İslâm’a davet gö­revini de ta­şıyan Arap güçlerinin eliyle oluşturulduğu bir gerçektir. Fakat bilindiği üzere, çok hızlı bir şekilde Araplar dı­şın­daki milletler de, özel­likle İranlı­lar, bu devletin siyasî, askerî ve idarî işlerinin yönetilme­sinde ve diğer tüm sos­yal, bilimsel, dinî ve edebî yapısında doğrudan görev aldılar. Hatta kimi zaman daha üst bir noktada bulundular. Ni­tekim daha II/VIII. yüzyıl başlarından itibaren bu büyük devletin dör­düncü merkezinde yani Bağ­dat’ta yönetici konumunda saf bir Arap gücü kalmamıştı.[2]