Arapların İran üzerine saldırılarının birçok yönden derinleme­sine de­ğil yü­zeysel etkileri olmuştur. Bunlardan birisi de Arap saldırı­sından sonra tama­men kendi eski gücüyle konumlarını koruyan ve yavaş bir şe­kilde tekamüllerine de­vam eden İran’ın mahallî lehçeleridir. Bir başka ifa­deyle, İran milletinin, İslâm dinini kabul etmesi veya bir grup İranlının Arap dili ve edebiyatında derinleş­mesi, hiçbir zaman kendi millî dillerini ve mahallî lehçelerini bırakmalarına yol açmadı.

Değişik tarihî işaretlerden, aynı şekilde İran’ı Hicretten sonraki ilk üç yüz­yılda ve IV/X. yüzyılda gezmiş olan coğrafya yazarlarının ve gezginle­rinin açık­lamaların­dan anlaşıldığı üzere, Arap egemenliğinin devam ettiği tüm dö­nem­lerde, yani III/IX. yüzyıl ortalarına kadar (ve tabii olarak on­dan sonra) İran’ın değişik böl­gelerinde mahallî lehçelerle konuşma devam et­mekteydi. Arap diliyle konuşmak ya da onu anla­mak, onu belirli amaç­larla öğrenen özel bir sınıfa öz­güydü. Arap göç­menlerin ya da yolcuların İran’da yaşamak veya dolaşmak için tercü­mana ih­tiyaç duymaları ya da İran’ın genel lehçelerini öğrenmek zo­runda olmaları da bundan dolayı idi.

Sâsânî döneminde ve İslâm’ın ilk döneminde kullanılan lehçe­lerle il­gili ola­rak kimi eski yazarlar bazı bilgiler vermişlerdir. Bunlar arasından Abdullah b. Mukaffa, İran lügatini, yani lehçelerini, Pehlevî, Derî, Fârsî (Fars lehçesi), Huzî, Süryanî olarak belirtmiştir. Aynı ko­nuyu, Hamza b. el-Hasan-i İsfahânî, Yakût-i Hamavî’nin Mu’cemu’l-Buldân’ından naklen daha geniş bir ayrıntıyla zikretmiş­tir. Elbette bu iki üstadın İran lehçeleri diye zikretmiş oldukları lehçeler, sadece bunlar ve sadece İran lehçelerinin en önemlileri değildi. Aksine Sâsânîler döne­minde ve İslâm’ın genişleme döneminde Soğdî, Hârezmî, Toharî, Taberî ve Kurdî gibi başka edebî leh­çeler, Âzerî gibi yazılı olmayan lehçeler ve güney vb. bölge­lerde konuşulan başka leh­çeler de İran’ın değişik bölgelerinde yaygındı ki bun­lardan bir kısmı ile ilgili dikkate değer eserler de elde mevcuttur. Sûretu’l-Arz ya­zarı İbn Havkal ve Ahsenu’t-Tekâsîm’in sahibi el-Makdisî vb. IV/X. yüzyıl ünlü coğrafya bilimcileri bu lehçelerin her biri hakkında önemli ve ya­rarlı bil­giler vermişlerdir.

İsimlerini zikretmiş olduğumuz lehçeler arasından Soğdî leh­çesi, Mâverâunnehir’de Soğd bölgesine ait olup çok meşhur ve önemli bir lehçe idi. Soğdî lehçesinin yaygınlık alanı, bu bölgenin sul­tanlarının gücü­nün etkisiyle ve onların egemenliğinde olan bölgelerin genişlemesiyle kimi zaman tüm Orta Asyadan Çin sınır­larına kadar uzanmaktaydı. Bu dille il­gili ola­rak birçok yazılı metin elde mevcut olup bunla­rın büyük bir kısmı basıl­mış, onunla ilgili dilbilgisi ve sözlük­leri dü­zenlenmiştir. Bunların bü­yük bir çoğunluğu M. VII. ile IX. yüzyıl­lar arasında ortaya çıkmıştır.

Soğdî hattı, Pehlevî hattıyla aynı koldan olup Sâmî dil ailesi gru­buna gir­mektedir. Eski araştırmacılar arasından Ebû Reyhân-i Bîrûnî (ö.440/1048), meşhur kitabında (Âsâru’l-Bâkiye), Soğdî söz­cükleri, özel­likle de takvimi ve o dönemdeki ay, halk ve zaman isimleri konusunda ya­rarlı bilgiler vermiştir.

Hârezmî lehçesi, ister Hicretten sonraki ilk üç yüzyılda ister son­raki yüz­yıl­larda olsun adı geçen lehçeler arasında bir süre konuşulmak­taydı. Nihayet Mo­ğol ve Tatar saldı­rıları sonucu ve Ural-Altay dillerinin o bölgede yaygınlaşmasıyla birlikte VIII/XIV. yüzyıldan itibaren yavaş yavaş ortadan kalktı. Eski lehçelerden ve aynı şekilde Arap hattıyla yazılmış olan İslâm dönemi yeni Hârezmî lehçesin­den bir kısım eserler elde mevcuttur. Ebû Reyhân-i Bîrûnî-yi Hârezmî, Âsâru’l-Bâ­kiye’sinde Hârezmî dilindeki ay, bayram, önemli günler ve ay konumlarının isimlerini zikretmiştir.

Tohârî lehçesi, Tohâristân’da yani Belh ve Bedahşân bölge­leri ara­sın­daki topraklarda konuşulmaktaydı. Bu lehçeye dair eserler de elde mevcuttur. Bu dil, eski araştırmacıların eserlerinden anlaşıldı­ğına göre, İran lehçeleri kolundan olup Belh lehçesine yakın idi.