|
شرايط ديني و مذهبي کشور ترکيه
نویسنده: حسن بدل
تركان پيش از پذيرفتن دين اسلام در سرزمينهاي مختلف
آسيا و اروپا زندگي ميكردند و دولتهاي گوناگون داشتند. در زمان
فتوحات اسلامي، مسلمانان به ماوراءالنهر و به مرزهاي تركنشين
رسيدند. در اين سالها، ميان مسلمانان و تركان جنگهاي متعددي به
وقوع پيوست.
بعد از سال
۷۵۱م.
كه جنگ تالاس صورت گرفت، بين مسلمانان و تركها ارتباطات نزديك و
گرمي به وجود آمد. بعدها تركان آرام آرام، گاهي قوم به قوم و گاهي
فرد به فرد، مسلمان شدند. دين اسلام در بسياري از موارد، به دين
تركان شباهت داشت؛ زيرا آنان نيز قبل از اسلام آوردن خداي يگانه را
ميپرستيدند. علاوه بر اين شباهت، آنچه موجب ايمان و پذيرفتن اسلام
از سوي اكثر اقوام ترك شد، تعليمات حياتبخش، نوراني و عدالتگستر
اسلامي بود.
تركها به خداي آسمان يا گوك تانري
(Gok
Tanri)
اعتقاد داشتند. در كتب تاريخ ثبت شده است كه قبل از اسلام، اقوام
ترك و به ويژه اغوز(Oguz)،
براي شكر يا درخواست كمك، دست را به آسمان بالا ميبردند و
ميگفتند:
Bir Tanri؛
بيرتانري؛ خداي واحد كمكمان كن!
تركان در زمان عباسيان به صحنة حكومت آمدند و براي
دولت، سربازان و لشكر فراهم كردند. آنان بعدها در مقابل امپراتوري
بيزانس در جنگهاي متعددي شركت جسته و به مقامات بالا دست يافتند.
بعد از فروپاشي عباسيان، حكومت اسلامي به دولت سلجوقيان ترك و بعد
هم به دست امپراتوري عثماني كبير افتاد و اين سلطه تا اواخر
فروپاشي عثمانيان (۱۹۲۴م)
ادامه يافت.
آسياي صغير(آناتولي)
تركان در اواخر سالهاي
۱۰۰۰م.
به سرزمين آناتولي آمدند. در آن زمان آناتولي از سرزمينهاي تحت
تصرف مسيحيت (بيزانسيان) به شمار ميآمد.
در سال
۱۰۷۱م.
سلجوقيان و بيزانسيان در جايي به نام «ملازگيرد» براي جنگ روياروي
هم قرار گرفتند. آلب ارسلان بزرگ و سربازان وي، در مقابل فرماندة
بزرگ عالم مسيحيت به نام رمانسون ديوژن
(Romanson
Diogenes)
به پيروزي بزرگي دست يافت.
بيزانس در ادامة اين جنگ، سرزمينهاي اطراف سوريه و
آسياي صغير را از دست داد. بعد از آن، جمعيت تركان در آنجا زياد شد
و زبان آناتولي آرام آرام به تركي تبديل شد. اروپاييها نيز به
جنگهاي صليبي دست يازيدند تا سرزمينها و اماكن مقدس از دست داده را
پس بگيرند، ولي با آنكه كوشش بسيار كردند، موفق نشدند.
سلجوقيها از سال
۱۰۷۷
تا
۱۳۰۸
ميلادي، دولتي سني مذهب برپا كردند. مذهب رسمي اين دولت حنفي بود،
ولي يكي از پادشاهان سلجوقي به نام ملكشاه به وسيلة علماي ايراني
شيعه شد، اما طولي نكشيد كه وي را كشتند.۱
حملة مغول كه آفت بزرگي براي امت اسلام بود،
سلجوقيها را ضعيفتر كرد. حكومت سلجوقيان در سالهاي اوايل قرن
چهارم ميلادي به دولتهاي مختلف كوچك تبديل گشت. در بين اين دولتها،
فقط دولت عثماني موفق به ادارة آناتولي شد. دولت عثماني پس از آن
در زماني كوتاه به يك امپراتوري بزرگ بدل گشت. آنان در سال
۱۴۵۴م.
استانبول را كه مركز مسيحيت بود، فتح كردند.
عثمانيان دولتي بزرگ تأسيس كردند كه در عالم اسلام همانند آن وجود
ندارد. اين دولت از الجزاير آفريقا تا يمن عرب و از تبريز
آذربايجان تا لهستان اروپا گسترده بود، اما امپراتوري عثماني بعد
از سالهاي
۱۷۰۰م.
رو به ضعف گذاشت و اين روند تا سال
۱۹۲۳
ميلادي (همزمان با تأسيس تركيه) ادامه داشت. اين دولت از
۱۲۹۹
تا
۱۹۱۸
ميلادي؛ يعني
۶۱۹
سال تداوم يافت.۲و۳
بايد دانست كه تركان بعد از اسلام، كوشش ميكردند
كه مذهب حنفي را رواج دهند. همه دول ترك سني، قراخانليلار(۸۴۰
ـ
۱۲۰۲م)
غزنويان(۹۶۹
ـ
۱۱۸۷م)،
سلجوقيان و عثمانيان چنين بودهاند.۴
تأسيس جمهوري تركيه
پس از تأسيس دولت تركيه، آتاتورك رئيس جمهور اين
كشور شد. انگلستان همواره براي از بين بردن امپراتوري عثماني
ميكوشيد و سرانجام نيز به هدف خود دست يافت. خلافت پانصد ساله
دولت عثماني به وسيلة آتاتورك و حزب وي، «حزب جمهوريخواه خلق»(CHP)،
در سال
۱۹۲۴م.
به پايان رسيد.
در سال
۱۹۲۳م.
در مجلس تركيه، يكي از نمايندگان حزب جمهوريخواه خلق به جمع
نمايندگان مجلس چنين گفت: «آقايان! دين رسمي تركيه بايد مسيحيت
باشد؛ چون اسلام در مقابل پيشرفت است.» در آن هنگام، پارلمان تركيه
پيش از يك حزب نداشت و آن هم حزب لائيك جمهوريخواه خلق بود. البته
آنان نتوانستند اين پيشنهاد را اجرا كنند.۵
تغيير پوشش
در يكي از كتابهاي دولتي آموزش كودكان چنين نوشته
شده بود: در زمان دولت عثماني مردم لباسهاي مختلف ميپوشيدند و به
ويژه زنان از جهت پوشش زيادهروي ميكردند. اين مناظر شايسته دولت
مدرن تركيه نبود. بنابراين، آتاتورك اولين بار در شهر كستاموني،
كلاه جديد دولت را بر سر گذاشت. در سال
۱۹۲۵م.
قانون تعويض پوشش صورت گرفت و مردم لباسهاي دنياي مدرن را پوشيدند.۶
تغيير خط
آتاتورك در ادامه خطمشي خود، دست به تعويض خط زد و
در سال
۱۹۲۸م.
حروف عربي را برداشت و به جاي آن حروف لاتيني را قرار داد. هدف اين
بود كه مردم از آثار اسلامي و از دولت عثماني فاصله بگيرند. استاد
دانشگاه استانبول، دكتر حسين خاتمي، دربارة اين مطلب در كتاب خود
چنين مينويسد: «آثار باقيمانده امپراتوري عثماني(كه به عربي و
زبان قديم نوشته شده بود)، براي نسل جديد نامفهوم ميماند. در
ميادين استانبول، آثار تاريخي قبل از ميلاد وجود دارد كه روي آنها
عكس پرندگان و حيوانات مختلف كشيده شده است و جوانان را به خود جلب
ميكند، ولي بر سردر بزرگ دانشگاه استانبول و ساير جاها نوشتههايي
تاريخي و به زبان قديمي وجود دارد كه كسي به آنها اعتنا نميكند.»۷
در همين سالها قرآن كريم و اذان محمدي نيز به زبان
تركي خوانده شد. نقشة مكارانهاي در حال انجام گرفتن بود. هر چه
مسلمانان از اسلام دورتر ميشدند، غربيها خوشحالتر بودند.
گلادستون
(Gladstone)
وزير مستعمرات انگلستان در پارلمان اين كشور قرآني به دست گرفت و
در توجيه شكستهاي خود گفت: «تا زماني كه اين قرآن در دست مسلمانان
است، ما نميتوانيم بر آنان حكومت كنيم. بايد كاري كرد و اين كتاب
را از آنها دور ساخت.»۸
تغيير كتب مدارس دولتي
بعد از سالهاي
۱۹۳۱م.
در كتب (راهنمايي، دبيرستان و دانشگاه) مدارس دولتي، مستقيماً
انكار خدا مطرح شد و كوشيدند جواناني بيدين پرورش دهند.
آتاتورك ميگفت: «پرستش يك خدا، نتيجه سياستهاي
جهاني است.» همچنين «قرآن وحي نيست، بلكه كلام بشر است.» وي
ميافزود: «اگر تاريخ را جستجو و بررسي كنيم، خواهيم ديد كه محمد
يكباره نگفته من پيامبر خدايم! او ابتدا از عادات و رسوم بد عرب
ناراحت شد و خلوت گزيد و در آنجا سالها و سالها تفكر كرد و سرانجام
چيزهايي را كه از اديان موسي و عيسي آموخته بود، با تفكرات خود
مخلوط كرد و به مردم القا نمود.»۹
با اين انديشهها بود كه اذان محمدي را خاموش
كردند، ذكر و اسم «الله» و «محمد» در روزنامه و مجلات ممنوع شد و
در بسياري جاها قرآن را جمعآوري كردند و سوزاندند.
و اما امروز
پس از اين مقدمه كوتاه و سير تاريخي، اكنون نوبت آن
رسيده است كه به بررسي شرايط ديني و مذهبي كنوني در تركيه
بپردازيم.
تركيه با
۶۸۵۰۰۰۰۰
نفر جمعيت، همانند ايران از پرجمعيتترين كشورهاي خاورميانه به
شمار ميآيد. آماري دقيق درباره مذاهب جمعيت تركيه در دست نيست،
اما عمدة مردم تابع مذاهب اهل تسنناند، اكثريت آنان حنفياند و
باقيمانده از مذهب شافعي تقليد ميكنند. اكثر طرفداران حنفيه را
تركان و بيشتر شافعيان را كردها تشكيل ميدهند. در تركيه مالكيان و
حنبليان بسيار اندكاند. گسترش مذهب حنفي، چنانكه گذشت، به وسيله
دولت سلجوقيها و امپراتوري عثماني صورت گرفت.
اكنون اگر در تركيه حدود هجده ميليون علوي (دوازده
امامي)، يك ميليون شيعه (جعفريه) و
۷۵۰۰۰۰
جمعيت غير مسلمان(مسيحي و يهود) باشند، حدود
۴۷
ميليون نفر ديگر سنياند. بيشتر اهل سنت نيز تابع «ديانت»اند.
بنابراين بايد نخست اين «ديانت» را بشناسيم.
توضيح ديانت تركيه
آتاتورك بعد از بستن مساجد، خانقاهها، طريقتها و
دايرة مشايخ عثماني، براي زير نظر داشتن دين اسلام در تركيه، به
سال
۱۹۲۴م.
ديانت تركيه را تأسيس كرده كه تا به حال نيز تداوم يافته است. بعضي
از مواد قانون اساسي تركيه چنين است:
1ـ خارج شدن ديانت از ارزشها و اهداف آتاتورك، جرم
است.
2ـ ديانت حق ندارد در بعد سياسي اسلام كاري انجام
دهد و در غير اين صورت پيگرد قانوني دارد.
3ـ
ديانت فقط ميتواند احكام نماز، روزه، حج و مواردي
از اين قبيل را به مردم بياموزد.
4ـ ديانت گونهاي مؤسسه و منصوب دولت لائيك است.۱۰
در تركيه بيش از هفتاد هزار مسجد وجود دارد كه به
جز مساجد شيعه، همه زير نظر ديانت است. ديانت هر هفته خطبههاي
جمعه مساجد را مشخص ميكند و هر هفته در همه مساجد كشور يك خطبه
خوانده ميشود. براي اينكه از محتواي اين خطبههاي جمعه باخبر
شويم، به موضوع برخي از آنها اشاره ميكنيم.
در سال
۱۹۹۴م.
يكي از خطبههاي نماز جمعه، به جمعآوري پوست قربانيها( در عيد
قربان) و اعطاي آن به مؤسسه هواپيمايي دولتي، اختصاص داشت. در سال
۱۹۹۵م.
خطبهاي در نژادپرستي به جاي امتپرستي خوانده شد. در سال
۱۹۹۲م.
كار و كارگري موضوع يكي از خطبهها بود.
در سال
۱۹۹۴م.
محتواي يكي از خطبهها اين بود كه اطاعت از حكومت لازم است؛ هر چند
ظالم باشد. توجه به جنگلها، برتري دولت تركيه بر ساير دولتها،
اسراف و زيانهاي آن، موضوعات برخي از خطبهها بودهاند.۱۱
دربارة ديانت ميتوان گفت كه بزرگترين يار دولت
لائيك است و اين دولت به وسيله ديانت، مسلمانان را زير نظر ميگيرد
و كنترل ميكند. ناگفته نماند كه عدهاي از نويسندگان اسلامي در
مقابل ديانت تركيه قرار گرفتهاند و ميكوشند هر چه زودتر آن را
تغيير دهند.
در ميان اهل سنت تركيه بعد از حنفيان، شافعيان بيشترين جمعيت را به
خود اختصاص دادهاند. اينان كه بيشتر كُردند، به اهل بيت(ع) علاقه
بسيار دارند. اكثر كساني كه از تسنن به تشيع عدول ميكنند و مذهب
جعفريه را ميپذيرند، جوانان شافعياند. شافعيها نسبت به حنفيها
علاقة بيشتري به دين اسلام دارند و بيشتر دانشمندان و نويسندگان
تركيه در ميان آنها پرورش مييابند.
طريقت در تركيه
در ميان اهل تسنن تركيه، دو طريقت بسيار معروف است
كه يكي از آنها را نورجي و ديگري را نقشبندي مينامند. در بين
جوانان اهل سنت، نورجيها نفوذ بيشتري دارند، ولي عوام الناس متمايل
به طريقت نقشبندياند. گروههاي ديگري هم در بين اهل سنت وجود دارد
كه از جمله آنها يازجيلر، كايلانجيلر، گروه سامي افندي و گروه
محمود افندي است كه البته پيروان چنداني ندارند. اكنون اندكي
دربارة دو طريقت نورجي و نقشبندي سخن ميگوييم.
نورجيها
بنيانگذار اين طريقت سعيد نورسي است كه به سال
۱۹۶۰م.
از دنيا رفته است. اين طريقت بعد از فوت سعيد نورسي به مدت كوتاه
به دستههاي مختلف منشعب شد، ولي دوباره توسط فردي به نام فتحالله
گولن زير يك چتر گرد آمد.۱۲
فتح الله گولن در سال
۱۹۱۷م.
به خاطر فعاليتهاي بنيادگرايانه و ضديت با رژيم لائيك به سه سال
زندان محكوم شد.
نورجيها رهبر اصلي خود را رسول اكرم(ص)، رهبر افكار
جماعت خود را سعيد نورسي و رهبر امروزه خود را فتح الله گولن
ميدانند.۱۳
گولن وعظهاي خود را هميشه با چشم گريان انجام
ميداد و اين چنين توجه مردم را به خود جلب ميكرد. شبكه تلويزيوني
وي كه
STV
نام دارد، هر روز سخنرانيها و خطبههاي او را پخش ميكند. جماعت
نورجيها فتحالله گولن را «مهدي منجي» و «عيسي» مينامند.۱
نكاتي مهم دربارة فتحالله گولن
ـ فتحالله گولن در زمان دولت لائيك اجويت،
درحاليكه گروههاي ديگر تحت فشار بودند، به دستور واشنگتن مورد
حمايت شخص اجويت قرار گرفت.
ـ نكته قابل توجه اينكه در كتابهاي درسي مدارس
دولتي از وعظهاي فتحالله گولن نقل قولهايي درج ميشد و اين در
حالي است كه حتي درج سخنان پيامبر اكرم(ص) به ندرت انجام ميگرفت.
ـ در زمان نخستوزيري بلند اجويت، احمد نجدت سزر،
رئيس جمهور تركيه، با موضعي كه عليه جماعت نورجيها اتخاذ كرد، مورد
خشم دولت واشنگتن و گروههاي يهود آمريكا قرار گرفت.
ـ حمايت دولت واشنگتن از فتحالله گولن بدين خاطر بود كه آمريكا
ميخواست از فتحالله گولن براي نفوذ به خاورميانه و كشورهاي آسياي
مركزي استفاده نمايد.
ـ دور شدن فتحالله گولن از كشورهاي اسلامي و نزديك
شدن او به دولت واشنگتن، باعث خوشحالي دولت تلآويو و حمايت
يهوديان تركيه از او شده است.۱۵
نورجيها كه شهر ارزروم را براي فعاليتهاي اوليه خود
انتخاب كردهاند و در آن شهر نفوذ قابل توجهي دارند، داراي يكي از
منظمترين تشكيلات دنيا هستند. به عنوان نمونه به چند مورد آماري
اشاره ميكنيم:
نورجيها در تركيه
۸۸
موقوفه،
۲۰
شعبه،
۱۲۸
مدرسه،
۲۱۸
شركت،
۱۲۸
آموزشگاه فوق برنامه،
۵۰۰
خوابگاه طلاب،
۱۷
مورد رسانه، از جمله روزنامة
۲۵۰
هزار تيراژي، يك شبكة تلويزيوني، مجلات مختلف و راديوهاي مذهبي
گوناگون دارند.۱۶
رئيس ديوان عالي كشور تركيه
(Ankara.D.G.M)
در سال
۲۰۰۰م.
شكايتنامهاي عليه فتح الله گولن تنظيم كرده است كه ما به بخشي از
آن اشاره ميكنيم:
گروه گولن از سال
۱۹۹۲م.
تا امروز، در
۵۴
كشور، از جمله آذربايجان، افغانستان، قزاقستان، قرقيزستان،
ازبكستان، روسيه، مغولستان، پاكستان، هندوستان، چين، تايلند، كره،
كامبوج، اندونزي، فليپين، مجارستان، روماني، بلغارستان، آلباني،
آلمان، انگلستان، آفريقاي جنوبي، مغرب، اوكراين، استراليا،
۶
دانشگاه و كالج،
۲۳۶
دبيرستان،
۲
مدرسه راهنمايي،
۸
مدرسه زبان و مركز كامپيوتري،
۶
مركز پيشدانشگاهي و
۲۱
خوابگاه طلاب و جمعاً
۲۷۹
مؤسسه علمي را تأسيس كرده و براي اين مدارس و مؤسسات
۵/۱
ميليارد دلار سرمايهگذاري نموده است.۱۷
در مراكز آموزشي طريقت نور دانشجويان، اكثر درسها
را به زبان تركي استانبولي، انگليسي و عربي ميخوانند. آنان اسم
مدارس خود را «خانههاي نور»
(Nur
Evleri)
گذاشتهاند. منبع مالي طريقت نور از طريق مؤسسات داخلي و خارجي،
كمكهاي اعضاي اين جماعت و دولت واشنگتن تأمين ميشود. ناگفته نماند
كه فتح الله گولن امروز در آمريكاست و ورود وي به تركيه ممنوع شده
است و اگر به كشور بازگردد، سه سال زندان در انتظار اوست.
اهداف اصلي طريقت نور چون بزرگترين مانع طريقت نور
ارتش تركيه است، يكي از اهداف مهم اين جماعت، وارد كردن خود به
ارتش و نفوذ در آن است. آنان براي نفوذ در ارتش، ابتدا فرزندان
افراد نظامي را طبق عقايد خود آموزش ميدهند و سپس روانة مدارس
نظامي ميكنند. يكي از اهداف اين جماعت، نفوذ در كشورهاي ترك زبان
تازه استقلال يافته و تربيت نيرو براي ورود به دستگاههاي آن
كشورهاست.
از اهداف ديگر جماعت، خنثی و بياثر كردن تبليغات و
نفوذ جمهوري اسلامي ايران و نيز تشكيل اتحاد اسلامي تركان به جاي
اتحاد كشورهاي اسلامي است.۱۸
ما در مورد جماعت نورجيها به همين اندازه بسنده ميكنيم؛ زيرا بحث
تفصيلي دربارة اين گروه مستلزم نوشتن كتابهاي مستقل است.
طريقت نقشبندي
پس از سال
۱۹۷۰م.
طريقت نقشبندي در ميان اهل سنت تركيه گسترش بسيار يافته است.
اينان امروزه اگر چه نه به اندازة طريقت نور، اما به نوبه خود
فعالاند. مثبتترين كاري كه نقشبنديها؛ به ويژه يك گروه آنان به
نام «اشيكلار» انجام دادهاند، خنثا كردن تبليغات و نفوذ وهابيت در
كشور است. مريدهاي اين طريقت، خانه به خانه گشتند و كتابي به نام
سعادت ابديه را در ميان مردم پخش كردند كه محتواي آن نقدهايي بر
عقايد وهابيت بود. امروزه كمپاني اخلاص و شبكه تلويزيوني
TGRT
در دست آنان است۱۹
كه ميتوان گفت اين رسانة تلويزيوني بزرگترين دشمن افكار شيعه
اثناعشري است.
شيعه (جعفريه يا اثناعشريه) در تركيه
در تركيه كنوني حدود يك ميليون جعفري مذهب وجود
دارد. اكثريت اين شيعيان در جنگ جهاني اول از ايران، آذربايجان و
ارمنستان وارد سرزمين تركيه شدند. عدة ديگري از آنان هم بعد از جنگ
جهاني دوم از روسيه فرار كردند و از طريق دولت آلمان به تركيه
مهاجرت نمودند. جعفريهاي ديگر تركيه را هم مستبصران تشكيل ميدهند.
در اين دو دهة اخير، جوانان شافعي، مذهب جعفريه را پذيرفتهاند.
در سالهاي بعد از
۱۹۷۰م،
شيعيان براي اشتغال از دو شهر تركيه (قارص و اغدير) به شهرهاي بزرگ
تركيه و نيز خارج از كشور، به ويژه آلمان مهاجرت كردند. همچنين در
زمان درگيري ارتش و پ.ك.ك. جعفريها باز هم به غرب تركيه كوچ كردند
و اين موجب شد نام جعفريه در تركيه بر زبانها بيفتد. شهر هممرز
ايران، قارص، پيشتر مركز شيعيان تركيه به حساب ميآمد، ولي امروزه
مركز آنان استانبول است.
بعد از انقلاب اسلامي ايران، شيعيان نيز مانند ساير
مذاهب تركيه، مشغول فعاليت شدند. در سال
۱۹۸۹م.
در استانبول فقط يك مسجد از آن شيعه بود و آن هم به ايرانيان تعلق
داشت، ولي امروزه در استانبول بيش از سي مسجد جعفريه وجود دارد.
همچنين در شهرهاي مختلف كشور، اعم از آنكارا، بورسا، ازمير، قارص و
اغدير بيش از
۲۵۰
مسجد شيعه براي عبادت باز است. اما متأسفانه نماز در بين جوانان
شيعه، همانند نماز در ميان جوانان اهل سنت و حتي بدتر از آن است.
مساجد اغلب محل نگهداري سالمنداناند و اندكي از جوانان نماز را به
جا ميآورند.
آنچه موجب بيشتر شناخته شدن جعفريها در تركيه شده، عاشوراي حسيني
بوده است. در آغاز جعفريها فقط در دو شهر هممرز ايران اين مراسم
را به جا ميآوردند و آيين قمهزني و زنجيرزني آنان در شبكههاي
تلويزيوني كشور پخش ميشد، ولي بعد از پراكنده شدن شيعيان در تركيه
و همراه با برگزاري مجالس و آيينهاي عاشورا در خيابانها و مساجد،
شيعيان مورد توجه بيشتر رسانهها قرار گرفتند.
مردم تركيه بيش از اين جعفريها را منسوب به طريقتي
قديمي ميدانستند، اما امروزه عده بسياري از مردم، جعفريه را به
عنو | 