گزارشی از نسخه های خطی فارسی در كتابخانه های تركیه*

كلید واژه ها:
ایران میراث فرهنگی ایران شناسی تركیه كتابخانه نسخه های خطی كتابشناسی

چكیده:
آغاز تاریخ كتابخانه را درتركیه معمولا با تاسیس امپراتوری عثمانی یا بهتر بگوییم با فتح استانبول همزمان مىگیرند. در این دوره كتابخانه ها یا به «دیوان» وابسته بودند، یا در بطن مساجد، مدارس و تكایا ادامه حیات مىدادند؛ و توجهی خاص به گردآوری نسخه های خطی مبذول مىداشتند. این عنایت در دوره های بعدی نیز ادامه یافت و در نتیجه تعداد زیادی نسخه خطی در كتابخانه های تركیه گرد آمد. هرچند بخش عمده این نسخه ها را مخطوطات عربی تشكیل مىدهند، تعداد نسخه های خطی فارسی نیز اندك نیست. این آثار گرانسنگ كه بخشی از میراث فرهنگی ایران را تشكیل مىدهند، یا در سرزمین خود تركان از سوی تركان پارسی گوی فراهم آمده اند، یا اینكه به طرق مختلف از ایران خارج شده و به كتابخانه های تركیه راه یافته اند. به رغم تلاش قابل ستایش پاره‌ای از كتابشناسان ترك و خارجی و پىگیری سازمانهایی چون «مركز تهیه فهرست مشترك آ‌ثار خطی تركیه» كه در سال 1978 تأسیس شده، نمىتوان گفت كه تركیه در تدوین فهرست آثار خطی خود موفق بوده است. حتی خود كتابداران و كتابشناسان ترك نیز معتقدند كه راهی دراز در پیش دارند. هرچند تاكنون فهرست های مستقلی از نسخه های خطی فارسی موجود در بعضی از كتابخانه های تركیه آماده گشته، هنوز تعداد زیادی از این آثار غریبانه در كنج كتابخانه ها افتاده اند. با ایجاد مركزی تحت زعامت بنیاد ایران شناسی، مىتوان در مدتی نه چندان طولانی، به تدوین فهرست مشترك نسخه های خطی فارسی موجود در كتابخانه تركیه توفیق یافت.

مدخل
ایران شناسی شامل همه جستارهایی است كه به معرفی میراث فرهنگی دیرپای ایران در سراسر جهان دست می‌زند. در میان مهمترین عناصری كه نقشی عمده در توجیه و تبیین میراث فرهنگی ملت‌ها ایفا می‌كنند، نسخه‌های خطی جایگاه ممتازی دارند. از این آثار می توان در مطالعه تاریخ فرهنگ و سیر تطوّر آن نیز استفاده كرد. زمانی كه هنوز صنعت چاپ اختراع نشده یا حداقل در بعضی از كشورها رواج نیافته بود، استنساخ تنها راه نشر و اشاعه فرهنگ بود و نسخه‌های خطی كه با فداكاریهای توأم با صبر و حوصله فراهم می‌آمدند، مشتاقان علم و ادب را به سوی كتابخانه‌ها مىكشانیدند. تعدادی از این كتابخانه ها نظیر دارالحكمه‌ای كه از سوی خلیفه عباسی احداث شده یا كتابخانه‌ای كه توسط حكمرانان فاطمی در قاهره تأسیس یافته بود، از شهرت عظیمی برخوردار بودند. در دارالحكمه بغداد آثار غربی به وسیله مترجمان زبردست به زبان عربی برگردانده می‌شد و پس از استنساخ در دسترس طالبین قرار می‌گرفت. گویند در میان آثار موجود در كتابخانة قاهره كه بعداً به مدرسه فاضلیه منتقل شدند، 6500 اثر در ارتباط با علوم محض نظیر ریاضیات و هیأت وجود داشت.

تاریخچه كتابخانه در تركیه
تركیه از معدود كشورهایی است كه تعداد زیادی نسخه خطی در كتابخانه های خود گردآورده است. با اینكه بعضاً در تعیین تعداد این آثار راه اغراق پیش گرفته می شود، جمع تعداد آنها به سه زبان فارسی، عربی و تركی نباید كمتر از دویست تا دویست و پنجاه هزار باشد. اگر رسائل موجود در مجموعه‌الرسائل‌ها را به عنوان آثار جداگانه به حساب بیاوریم، آن وقت مجموع آثار خطی به نیم میلیون بالغ مىشود. هرچند بیشترین سهم نسخه‌هاى خطی موجود در كتابخانه‌های تركیه از آن مخطوطات عربی است و قریب دو سوم این آثار را نسخه های خطی عربی تشكیل می دهند، تعداد نسخه های خطی فارسی نیز اندك نیست و گمان می رود كه حدود 25ـ20 هزار باشد كه در 114 كتابخانه تركیه (كه توسط نگارنده در جزوه كتابخانه های تركیه: تأملی در نسخه های خطی معرفی شده است) گردآمده اند. البته تعیین دقیق تعداد نسخه های خطی فارسی موقعی تحقق مىیابد كه فهرست مشترك این آثار فراهم آید.
تركان در عهد سلاجقه به احداث كتابخانه آغاز كردند و در دوره عثمانیان شدت و سرعت بیشتری بدان دادند. حكمرانان عثمانی كه به اهمیت كتاب واقف بودند، در رأس افرادی قرار داشتند كه به تأسیس كتابخانه همت مىگماشتند. تعدادی از كتابخانه های این دوره وابسته به «دیوان» بودند، تعدادی دیگر در مدارس و مساجد و تكایا قرار داشتند و بقیه جزو موقوفه جات به حساب می آمدند. از میان این كتابخانه ها، آنهایی كه در داخل یا در جوار مساجد احداث مىشدند، اهمیت و اعتبار بیشتری كسب مىكردند؛ از این قبیلند كتابخانه هایی كه در مساجد استانبول نظیر فاتح، شهزاده، سلیمانیه و بایزید احداث شدند. تقریباً در همه جای تركیه نشانه ای از كتابخانه های موقوفه دیده مىشود كه حاوی تعداد زیادی نسخه خطی مىباشند. این نوع كتابخانه ها علاوه بر استانبول در شهرهای مختلف دیگر نظیر آماسیه (حاوی 41 نسخه فارسی)، آفیون (حاوی 112 نسخه فارسی)، قسطمونی (حاوی 156 نسخه فارسی) و مغنیسا (حاوی بیش از 270 نسخه فارسی) فعالیت دارند. البته باتوجه به اهمیت استانبول، تعداد كتابخانه های موقوفه در این شهر بیش از سایر مناطق است؛ از آن قبیلند: كتابخانه عاطف افندی (حاوی بیش از 100 نسخه فارسی)، كتابخانه دولتی بایزید (حاوی 691 نسخه فارسی)، كتابخانه حاجی سلیم آغا (حاوی 221 نسخه فارسی)، كتابخانه كوپریلی (حاوی 170 نسخه فارسی) و كتابخانه سلیمانیه (حاوی بیش از 6 هزار نسخه فارسی).
بدین سبب است كه آغاز تاریخ كتابخانه را در تركیه معمولاً با تأسیس امپراتوری عثمانی یا بهتر بگوییم با فتح استانبول همزمان مىگیرند. سلطان محمد فاتح پس از تصرف استانبول، تصمیم گرفت این شهر را علاوه بر مركز سیاسی به صورت یك كانون ارجمند فرهنگی نیز دربیاورد. وی با صدور فرمان «جهاد اكبر» به فعالیتهای بزرگ عمرانی دست زد و ازجمله به احداث «سرای قدیم» همت گماشت كه در بخشی از آن كتابهای موجود در سرای ادرنه و مغنیسا جای گرفت. این كتابخانه كه حالت كتابخانه خصوصی سلطان را داشت، در حقیقت نخستین كتابخانه ایست كه پس از فتح استانبول تأسیس یافت و به قراری كه در شقایق نعمانیه آمده، ملالطفی یكی از دانشمندان نامی وظیفه كتابداری آن را بر عهده داشته است. هنگامی كه بنای «سرای جدید (توپقاپىسرای)» پایان گرفت، كتابخانه به این محل انتقال یافت و به فعالیت خود ادامه داد. اینك كتابخانه موزه توپقاپىسرای یكی از معتبرترین كتابخانه های تركیه است كه در آن حدود یكهزار نسخه خطی فارسی موجود است. بعضی از این نسخه ها مانند نسخه ای از خمسه نظامی (خزینه ـ 1008) كه در سال 796 هجری در شیراز كتابت یافته، یا نسخه ای از دیوان حافظ (روان ـ 947) كه در سال 822 هجری استنساخ شده، از نظر هنری شاهكار محسوب مىشوند.
در عصر فاتح علاوه بر استانبول در شهرهای دیگر و به ویژه در ادرنه اقدامات اساسی جهت تأسیس كتابخانه به عمل آمد. كتابخانه عمارت یكی از این كتابخانه هاست كه تعدادی كتاب عربی در زمینه تصوف داشته است. در شهر بورسا یكی از فرزانگان زمان به نام ملایگان كتابخانه ای را به مسجد مولانا محمدبن ارمغان بخشیده بود كه تعداد آثارش بالغ بر 2900 بود و در میان آنها تفسیر كشاف به خط خود واقف نیز وجود داشت. به همان طریق كتابخانه هایی در شهرهای اسكوب و آماسیه نیز دایر شد.
در رابطه با نخستین كتابخانه موقوفه در استانبول نظرات مختلفی ابراز شده است. بعضی چون سهیل انور معتقدند كه كتابخانه مدرسه محمود پاشا، اولین كتابخانه موقوفه استانبول است. در صورتی كه به نظر برخی دیگر، كتابخانه مجتمع ایوب سابقه بیشتری دارد. عده ای نیز وجود دارند كه هر دو نظر را مردود می دانند و معتقدند كه قدیمی ترین كتابخانه استانبول كتابخانه كوچكی است كه یك سال پس از فتح استانبول در زاویه شیخ محمود بن شیخ حسن گیلانی (ملقب به وصال) ساخته شده است. بالاخره عده ا ی عقیده دارند كه سلطان محمد در بخشی از ایاصوفیه كه به صورت مدرسه درآورده بود، كتابخانه ای داشته است.
ناگفته نماند كه در این زمان علاوه بر سلطان، دولتمردانی چون احمد گدیك پاشا (یكی از وزیران اعظم سابق) به احداث كتابخانه همت مىگماشتند (كتابخانه احمد گدیك پاشا در افیون). به همان شكل در قونیه (در درگاه صدرالدین قونیوی) كتابخانه‌ای احداث گردیده بود كه در میان آثار موجود از كتابهای محىالدین عربی به خط مولف نیز وجود داشته است.
پس از دوره فاتح در دوره بایزید دوم و سلیم اول نیز گسترش زیادی در زمینه علم و ادب پدید آمد و كتابخانه‌ها توسعه یافتند. بایزید دوم كتابهایی كه برایش اهدا مىگردید، یا به نام او آماده مىشد را در كتابخانه توپقاپىسرای (سرای جدید) مىگذاشت. وی كتابخانه‌ای در مدرسه غالطه‌سرای نیز احداث كرده بود كه معلمان مدرسه حق استفاده از آن را داشتند. در مجتمعی كه به دستور سلطان بایزید در ادرنه ساخته شده بود، علاوه بر مسجد، مدرسه، عمارت و دارالشفا، كتابخانه‌ای نیز وجود داشت. علاقه بیش از حد این سلطان به تأسیس و گسترش كتابخانه در كشور باعث شد كه كتابخانه ای در آماسیه نیز ساخته و پرداخته شود. در این دوره كتابخانه هایی در نقاط مختلف آسیای صغیر و روملی تأسیس می‌یافت كه كتابخانه های «ماناستر» و «پریزن» را مىتوان از كتابخانه‌های مشهور آن دوره در شبه جزیره بالكان دانست.
سلطان سلیم كه به علت درگیری در جنگ و به سبب كوتاهی عمر قادر به احداث كتابخانه نشد، تعداد زیادی كتاب كه بر اثر فتوحات خود از مصر و سوریه به دست آورده بود را به «خزینه عامره» كه كتابهای متعلق به كاخ سلطنتی در آنجا نگهداری مىشد، بخشید. در آرشیو توپقاپىسرای اسنادی وجود دارد كه نشان مىدهد سلیم اول در اثنای جنگ مصر علاقه ای خاص به جمع آوری كتاب مبذول مىداشت. در عصر این سلطان سه كتابخانه به ترتیب در استانبول (از سوی مولانا بابی)، در بورسا (از طرف احمد بن خضر برادر سنان پاشا) و در ادرنه (توسط خلیفه حسن) دایر شد.
برغم اینكه در اوایل دوره سلطان سلیمان قانونی چندین كتابخانه در ادرنه احداث شد، اقدام مهمی در زمینه تأسیس كتابخانه در استانبول صورت نگرفت. اغلب كتابخانه هایی كه در این عصر ساخته شده، مربوط به نیمه دوم دوره سلطنت سلطان سلیمان است. از میان بزرگترین مؤسسات علمی كه در این دوره ساخته شده مىتوان به «مجتمع سلیمانیه» اشاره كرد. متأسفانه سندی در دست نیست كه نشان بدهد این مجتمع در اوایل كتابخانه ای داشته است. دیگر سلاطین عثمانی نیز به تبع اسلاف خویش هركدام در گردآوری كتاب و تأسیس كتابخانه همت به خرج مىدادند.
پس از اشاره ای كوتاه به تاریخچه كتابخانه در تركیه، مطلب را در پنج سرعنوان زیر پی مىگیریم:

1) تركیه تا چه حد در حفظ نسخه های خطی موفق است
هرچند مسئولان كتابخانه های تركیه دقت قابل توجهی نسبت به حفظ و صیانت نسخه های خطی به عمل مىآورند، هرازگاه خبرهای ناگوار دال بر سرقت كتاب به گوش مىرسد.
پیش از این نیز تعداد زیادی از نسخه های خطی موجود در كتابخانه های تركیه به طرق مختلف از این كشور خارج شده است. مثلاً اتریشیها هزاران نسخه از متصرفات دولت عثمانی را جمع كرده، به كشور خود برده اند كه اینك در كتابخانه ملی وین نگهداری مىشوند. در میان این آثار، نسخه های بسیار نفیس و ارجمندی چون الابنیه عن الحقایق الادویه ابومنصور هروی قرار دارد كه در سال 447 هجری به دست اسدی طوسی استنساخ شده است.

2) فهرست نویسی نسخه های خطی در تركیه
تاریخ فهرست نویسی در دنیا به اندازه خود تاریخ كتابخانه ها قدمت دارد. مثلاً ژیل ماله (Gilles Mallet) در سال 1373 م. به تهیه فهرست بیش از یكهزار نسخه خطی موجود در كتابخانه كاخ لوور فرانسه دست زد. از اواخر قرن شانزدهم به بعد پیشرفتی در امر فهرست نویسی نسخه های خطی دیده شد و برخی از كتابخانه ها فهرست هایی شبیه فهرستهای مشترك امروزی تهیه كردند. از این قبیل است فهرستی كه توسط راهبان فرانسیسكن از موجودی 160 كتابخانه كلیسایی آماده شد. نسخه ای از این فهرست را مىتوان در بودلین مشاهده كرد.
دنیای اسلام نیز از قرون وسطی به تهیه فهرستها مشغول گردید. فهرست ابن الندیم نمونه ای از این فهرست هاست كه عده ای مىگویند فهرست كتابخانه فتح بن خاقان در بغداد است. تركان فهرست نویسی را در دوره عثمانی شروع كردند و نخستین فهرستهایی كه اینك در آرشیو جمهوریت نگاهداری مىشوند مربوط به كتابهای موجود در چهار مدرسه فاتح (در استانبول) است. كتابخانه های موجود در استانبول، همه به استثنای كتابخانه عمومی بایزید موقوفه بودند و فهرست كتابهای موقوفه در وقف نامه ها ضبط مىشد. از این قبیلند فهرست آثار موجود در مجتمع شهزاده و فهرست آثار مجتمع سلیمانیه كه هردو از سوی سلطان سلیمان قانونی ساخته شدند و فهرست آثار مجتمع سلیمیه كه سلطان سلیم دوم در شهر ادرنه احداث كرد. هوسون (M.d’Hosson) در كتاب نگاهی به امپراتوری عثمانی (ج 2 ص 488) در توصیف كتابخانه های استانبول آورده است كه هركدام از كتابخانه ها فهرست كاملی به نام اسماء كتب دارند؛ فلوگل در ترجمه لاتینی كشف الظنون از بی كفایتی آنها صحبت به میان آورده است.
در تركیه نخستین فهرست چاپی نسخه های خطی در سال 1279 هجری از سوی عبدالرحمن ناجم بیگ، بازرس وزارت اوقاف فراهم گشت. این فهرست آثار موجود در كتابخانه داماد ابراهیم پاشا را توصیف مىكرد. متاسفانه اقدامات وی باب طبع عده ای قرار نگرفت. مثلاً علی سعاوی او را متهم كرد كه فهرست كتابخانه ها را منتشر مىكند و مىفروشد. این گونه اعتراضات توقفی در امر فهرست نویسی پدید آورد.
یازده سال پس از این جریان نخستین كمیسیون تصنیف برای تهیه و انتشار فهرست نسخه های خطی كتابخانه های استانبول تشكیل شد. نخستین محصول این كمیسیون دفتر كتابخانه حمیدیه بود. توفیق تهیه 40 دفتر از آثار 64 كتابخانه طی 12 سال حاصل آمد كه از آنها به عنوان دفاتر عصر حمیدی یاد مىشود. هرچند این دفاتر نارسائیها و نواقصی دارند و فاقد توانمندی‌های یك فهرست كامل هستند، هنوز هم اصلی ترین منابع مراجعه به كتابخانه های استانبول را تشكیل مىدهند.
روز اول مارس 1333 هجری حاجی بایزید احمدمختار از بازرسان كتابخانه های وزارت اوقاف گزارشی تهیه كرد و طی آن به اشتباهات الآثار العلیه فی خزائن كتب العثمانیه تألیف عثمان
بیگ زاده اشاره نمود. احمد مختار قصد داشت خود فهرست مشتركی در این زمینه فراهم كند؛ ولی اقدامات او هم به نتیجه ای نرسید و جلد اول اثری كه تهیه كرده بود نیز مفقود شد.
تشكیل «كمیته تصنیف آثار خطی» را مىتوان یكی از اقدامات مؤثر در تاریخ كتابداری تركیه دانست. این كمیته كه در سال 1927 به پیشنهاد وزارت معارف شروع به كار كرد، به فهرست نویسی كتابخانه سلیمانیه همت گماشت. ولی مسائل مالی بیش از شش ماه امكان فعالیت به این كمیته نداد. كمیته هشت سال بعد در تاریخ 2 مارس 1935 مجدداً تشكیل یافت و مستشرق معروف ریتر به ریاست آن گمارده شد. فهرست آثار خطی تركی موجود در كتابخانه های استانبول در رابطه با تاریخ و جغرافیا نخستین محصول این كمیته بود كه در سال 1943 در جزواتی چند منتشر شد و مورد توجه كتابشناسان داخلی و خارجی قرار گرفت. متعاقباً جلد اول فهرست دواوین خطی تركی (شعرای بین قرون 12 و 16 میلادی) انتشار یافت كه با استقبال پژوهشگرانی چون پروفسور بابین گر و سوواژه و غیره مواجه شد. «كمیته تصنیف» كه منحصراً در كتابخانه سلیمانیه فعالیت داشت در سال 1945 به دو قسمت تقسیم شد: قسمتی در كتابخانه سلیمانیه به خدمت خود ادامه داد و دیگری در كتابخانه دولتی بایزید مشغول شد. صدی نود كتابهای موجود در این دو كتابخانه شناسایی شد و برگه های مولف و عنوان و موضوع تهیه گردید. در عین حال برخی از محققان و كتابشناسان به كتابخانه های خارج از استانبول اعزام گشتند و آثار خطی را شناسایی كردند. فهرست نسخه های خطی تاریخ ـ جغرافیای كتابخانه عمومی مغنیسا نتیجه این فعالیتها بود كه عصمت پارماكسیزاوغلی به چاپش در سال 1952 موفق شد.
فهرست‌نویسی در كتابخانه دانشگاه استانبول كه در سال 1927 به وسیله فهمی ادهم قره طای آغاز شده بود در سالهای 1951 تا 1953 ادامه یافت و جلد اول فهرست آثار خطی عربی موجود در كتابخانه دانشگاه استانبول در دو قسمت (قسمت اول: قرآنها و علوم قرآنی و قسمت دوم: تفاسیر) فراهم آمد. ادهم بیگ نسخه های خطی عربی، فارسی و تركی موجود در موزه توپقاپی را نیز به طور مجزا در 3 فهرست جداگانه فراهم آورد. فهرست نسخه های خطی تركی در دو جلد در سال 1961، فهرست نسخه های خطی فارسی در یك جلد و در همان سال و فهرست نسخه های خطی عربی در چهار جلد در فاصله سالهای 1962 تا 1969 به طبع رسید.
از میان كتابشناسان ترك مىتوان به عبدالباقی گولپینارلی، پروفسور احمد آتش، رمضان ششن، پروفسور زكی ولیدی طوغان و پروفسور مجدود منصور اوغلی نیز اشاره كرد كه آثاری تهیه كرده و سهم مهمی در شناساندن این منابع عهده دار شده اند. عبدالباقی گولپینارلی به تهیه فهرست كتابخانه موزه مولانا (قونیه) دست زد كه چهار جلد اول آن به طبع رسیده و آخرین جلدش در انتظار چاپ به سر مىبرد. احمد آتش صاحب كتاب آثار منظوم فارسی در كتابخانه های تركیه است كه فقط به چاپ جلد اول آن توفیق یافت. رمضان ششن مولف كتاب مخطوطات طب اسلامی است كه با همكاری كتابشناسان دیگر تالیف كرده و از سوی مركز فرهنگی سازمان كنفرانس اسلامی (استانبول) چاپ و منتشر شده است. از كتابشناسان خارجی كه در این زمینه كار كرده اند مىتوان به كراسه (M. Krause) مولف آثار خطی ریاضی اسلامی در كتابخانه های استانبول و هلموت ریتر ا شاره كرد كه مقالاتی تحت عنوان آثار خطی عربی در آناتولی و استانبول نوشت. این مقالات در جریان سالهای 38ـ1927 در نشریه der islam به چاپ رسید و سپس در سال 1949 در دو جلد چاپ شد
(Oriens).
فلیكس تاور (F. Taver) یكی دیگر از كتابشناسان خارجی است كه به تدوین اثری با عنوان فهرست ‌آثار خطی فارسی تاریخی موجود در كتابخانه های استانبول دست زد. این كتاب در سال 1932 در پراگ به طبع رسید. فهرست نسخه های شرقی مصور كتابخانه های استانبول یكی دیگر از این آثار است كه توسط ایوان اسچوكین و فهمی ادهم قره طای تهیه شد و در سال 1933 در پاریس به طبع رسید. كتابشناسان دیگری چون پلسنر (Plessner)، شاخت (Schacht)، والزر (Walzer)، كاهن (Cahen) و یورگن پل (J. Paul) نیز از كتابشناسان و شرقشناسانی هستند كه در ارتباط با نسخه های خطی كتابخانه های استانبول تالیفاتی دارند.
آخرین اقدام در رابطه با فهرست آثار خطی، پروژه فهرست مشترك آثار خطی تركیه است. هدف اساسی این پروژه تهیه فهرست كلیه آثار غیرچاپی در سطح كشور بوده است. برای انجام این مقصود «مركز تهیه فهرست مشترك آثار خطی تركیه» در سال 1978 در ‌آنكارا تاسیس یافت و در ژانویه سال 1979 دومین مركز در استانبول شروع به كار كرد. تاكنون تعدادی از نسخه های خطی كتابخانه های تركیه به وسیله این مراكز فهرست نویسی شده اند. آخرین آثار نشان مىدهد كه در بیست و یك جلد فهرست تهیه شده از سوی مركز، تعداد 17110 اثر به شرح زیر معرفی شده است:
جلد اول (شامل آثار موجود در كتابخانه های مقبره آتاتورك، كاخ ریاست جمهوری، مجلس تركیه و كتابخانه آدىیامان): 286 اثر.
جلد دوم (شامل آثار موجود در كتابخانه های عمومی شهرستانهای گیره سون، ریزه، اردو): 619 اثر.
جلد سوم (شامل آثار موجود در كتابخانه سلیمانیه ـ بخش علی نهاد طرلان): 425 اثر.
(این جلد با افزایش بعضی از توضیحات توسط نگارنده به فارسی برگردانده شده است)
جلدهای چهارم تا هشتم (شامل آثار موجود در كتابخانه های آنتالیا و توابع): 4042 اثر.
جلد نهم (شامل آثار موجود در كتابخانه دولتی بایزید ـ استانبول): 467 اثر.
جلدهای دهم تا دوازدهم (شامل آثار موجود در كتابخانه و موزه آدانا): 2592 اثر.
جلد سیزدهم (شامل آثار موجود در كتابخانه سلیمانیه ـ بخش آمجازاده حسین پاشا و حكیم باشی موسی نظیف افندی): 630 اثر.
جلدهای چهاردهم تا هجدهم (شامل آثار موجود در كتابخانه بایزید ـ آماسیه): 2994 اثر.
(جلد پانزدهم این اثر كه مربوط به دانشكده ادبیات دانشگاه استانبول است، نیمه تمام مىباشد)
جلد نوزدهم (شامل آثار موجود در مجموعه مصطفی عاشر افندی ـ استانبول): 1155 اثر.
جلد بیستم (شامل آثار موجود در كتابخانه گدیك احمد پاشا ـ افیون و موزه افیون): 1185 اثر.
جلد بیست و یكم (شامل آثار موجود در كتابخانه عمومی بالیكسیر و توابع): 2715 اثر.
كتابخانه ملی تركیه نیز با دارا بودن 25876 اثر رأساً به تهیه و انتشار فهرست نسخه های خطی دست مىزند. از این قبیلند:
فهرستهایی كه برای موضوعات عمومی، متافیزیك (جلد اول)، فلسفه، منطق و روانشناسی (جلد دوم)، دین اسلام، علوم قرآنی، تفاسیر (جلد سوم)، حدیث (جلد چهارم)، عقاید و كلام (جلد پنجم)، دواوین (جلد ششم) و جنگها (جلد هفتم) تهیه و منتشر كرده است. كتابخانه ملی مسئولیت فهرست نویسی نسخه های خطی بعضی از كتابخانه ها (نظیر اسپارتا و بوردور) را نیز برعهده گرفته و به انجام رسانیده است.
علاوه بر فهرستهایی كه از سوی «مركز تهیه فهرست آثارخطی تركیه» و «كتابخانه ملی تركیه» تهیه و چاپ شده، بعضی از كتابخانه ها نیز رأساً به تهیه فهرست مخطوطات خود مىپردازند. از این قبیل فهرستها مىتوان به فهرست نسخه های خطی سازمان امور دیانت (در 2 جلد حدود 5000 نسخه) تالیف عبدالله جیحان، فهرست نسخه های خطی كتابخانه ملی ازمیر (4 جلد) تالیف علی یاردیم، فهرست نسخه های خطی بنیاد زبان ترك (660 نسخه) تألیف مژگان جونبور (و دیگران)،… اشاره كرد. فهرست نویسی كتابخانه دانشكده زبان، تاریخ ـ جغرافیای دانشگاه آنكارا كه بیش از 15 هزار نسخه خطی دارد، هم اكنون ادامه دارد.

3) نسخه های خطی فارسی چگونه در كتابخانه های تركیه گردآمدند
نسخه های خطی فارسی به دو طریق وارد كتابخانه های تركیه شده اند:
1)نسخه های آثاری هستند كه به جهت نفوذ و گسترش زبان و ادب فارسی و ورود آن به دربار و دیوان سلاطین ترك در سرزمین تركان تدوین شده اند. این آثار رشحات قلمی نویسندگان، ادیبان، شاعران و حتی سلاطین و شاهزادگان ترك هستند كه به فارسی مىنوشتند و شعر فارسی مىساختند.
2) نسخه های آثاری هستند كه به دلایل متعدد از ایران خارج شده اند. بعضی از این نسخه ها از سوی پادشاهان ایران به سلاطین ترك اهدا شده است. ازجمله این هدایا مىتوان به نسخه هایی اشاره كرد كه شاه عباس اول به مناسبت عقد قرارداد صلح با سلطان مراد سوم به وی فرستاد. ابراهیم رحیم زاده مولف كتاب گنجینة فتح گنجه كه خود شاهد قضایا بوده، مىنویسد كه شاه عباس در سال 997 هجری هیأتی مركب از ششصدنفر را به سرپرستی برادرزاده خود، سلطان حیدر به استانبول فرستاد. اعضای هیأت روز هشتم ربیع الاول 998 وارد دارالخلافه استانبول شدند و روز هجدهم همان ماه نیز مهدیقلی خان، حكمران اردبیل با وزیر اعظم و سایر وزیران ملاقات كرد. روز بیست و دوم همان ماه وعده ملاقات در دیوان همایون گذارده شد. ضیافت بزرگی ترتیب افت. پس از صرف غذا، مهدیقلی خان نامه شاه عباس را به صدراعظم عثمانی داد. رحیم زاده لیست نسخه های خطی اهدائی شاه را در اوراق 53/ب تا 55/الف اثر خود كه نسخه آن در كتابخانه دانشگاه استانبول (ش 2372) مضبوط است، مىدهد. در میان این آثار (مجموعاً 17 نسخه) علاوه بر سه نسخه نفیس قرآن كریم، شاهنامه فردوسی، خمسه نظامی (مُذهب)، مخزن الاسرار نظامی (مُذهب بسیار نفیس و مینیاتوردار)، كلیات خاقانی، دیوان حافظ (مُذهب)، كلیات سعدی (مصور و مُذهب) جای دارد.
زمانی كه سلطان سلیمان قانونی از احداث مسجد سلیمانیه فراغت یافت، شاه تهماسب ضمن ارسال هدایای مختلف، سه نسخه نفیس قرآن نیز به سلطان عثمانی فرستاد. همچنین به گزارش جواهرالاخبار تألیف منشی قزوینی، وقتی سلطان مراد سوم بر تخت سلطنت عثمانی نشست، 50 نسخه خطی نفیس مینیاتوردار از ایران به سرزمین عثمانی فرستاده شد.
بعضی از نسخه ها بر اثر غارتهایی كه متعاقب جنگ و كشتارها صورت مىگرفت، از ایران خارج شد. به گزارش بارتولد در كتاب تذكره جغرافیای تاریخی ا®